परिचय

बन्दाको खाने भाग पातहरू मिलेर बनेको डल्लो हो जसलाई बन्दाकोपी भनिन्छ । बन्दाकोपी काँचै सलाद बनाएर, तरकारी पकाएर, परौंठा बनाएर वा प्रशोधित अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ । तामाको जस्तै बन्दाको पनि अचार बनाइन्छ जसलाई किम्ची भनिन्छ । बन्दाको औषधीय महत्व पनि हुन्छ । यसमा अल्सर निको पार्ने र अर्वुद रोग प्रतिरोध गर्ने गुण हुन्छ । काउली बाली समूह तरकारीको उद्गमस्थल पश्चिमी युरोप, साइप्रस र उत्तरी भूमध्यसागरीय क्षेत्र हुन् जहाँबाट संसारका अन्य देशहरूमा फैलिएको मानिन्छ । नेपालका सबै जिल्लाहरूमा यिनीहरूको खेती गरिन्छ । आन्तरिक र निर्यात बजारका लागि मौसमी र बेमौसमी खेतीको विस्तारबाट कृषक परिवारको आम्दानी मनग्य बढाउन सकिन्छ । डाँठको ब्यास एक से.मि. वा सो भन्दा बढी भएका दुई महिनाका बन्दाका बोटले १.५ देखि २ महिनासम्म ५–६ डि.से. तापक्रम पाएमा कोपी नलगाईकन डुकु निकाल्ने र फुल्ने गर्दछ । कोपी टिप्ने बेला भएका परिपक्व बोटले ९–१४ डि.से. तापक्रम पाएमा डुकु निकाल्ने र फुल्ने गर्दछन् । बन्दा लगाउने समय नमिलेमा शीतोष्ण क्षेत्रमा बन्दाले कोपी नलगाईकन डुकु मात्र निकाल्छ ।

cabbage    cabbage

 

जातहरु

नेपालमा विभिन्न किसिमका जस्तै हाइब्रिड (hybrid), खुला सेंचित (open pollinated) जातहरू खेती गरिँदै आएका छन् । पहिला देखि नै खेती गरिँदै आएका बन्दाका खुला सेंचित जातहरूको छोटो विवरण यहाँ दिइएको छ ।

लेट लार्ज ड्रम हेड
यो बेर्ना सारेको ११५–१२० दिनमा बाली लिन तयार हुने पछौटे जात हो । यसका पातहरू गाढा हरिया हुन्छन् र एक बोटमा २०–२५ बटा खुला पातहरू हुन्छन् । कोपीहरू ठूला, चेप्टा अर्ध खँदिला र सरदर ३.५ के.जी. तौलका हुन्छन् । उत्पादन सरदर १८००–२५०० के.जी. प्रति रोपनी हुन्छ ।

कोपन हेगन मार्केट
यो बेर्ना सारेको ७०–८० दिनमा बाली दिने मध्यम मौसमी जात हो । कोपीहरू हरिया, गोलाकारमा, अर्ध खँदिला देखि खँदिला र १.५–२.५ के.जी. तौलका हुन्छन् । सरदर १२००–१५०० के.जी. प्रति रोपनी उत्पादन दिन्छ ।

गोल्डेन एकर
यो बेर्ना सारेको ६५–७५ दिनमा बाली दिने अगौटे जात हो । बोट साना र कोपी १.५ – २.० के.जी. तौलका हुन्छन् । सरदर १०००–१२०० के.जी. प्रति रोपनी उत्पादन दिन्छ ।

प्राइड अफ इन्डिया
यो बेर्ना सारेको ८०–८५ दिनमा बाली दिने अगौटे जात हो । कोपीहरू गोला, खँदिला र १–२ के.जी. तौलका हुन्छन् । यसले सरदर १०००–१२०० के.जी. प्रति रोपनी उत्पादन दिन्छ ।

मुख्य मौसममा यी माथिका खुला सेंचित जातहरूको खेती गरिन्छ । बेमौसमी बन्दाका विभिन्न मुलुकबाट आयात गरिएका हाइब्रिड जातहरूको खेती गरिन्छ । व्यावसायिक स्तरमा बन्दाको बेमौसमी खेती गर्न असार देखि मंसिरसम्म बाली लिन शुरु भए यता विदेशबाट आयात गरिने हाइब्रिड जातहरू र तिनको बीउको मात्रा बढ्दै गएको छ । नेपालमा खेती गर्नका लागि सिफारिस गरिएका खुला सेंचित जात र हाइब्रिड जातहरूको नाम उन्मोचित वर्ष र खेती गरिने क्षेत्रको विवरण अनुसूचीमा दिइएको छ । उन्मोचित नभएका तर खेती गरिदै आएका केही हाइब्रिड जातहरूमा ग्रीन स्टोन, ग्रीन क्राउन, एन.एस–२१, एन.एस.–२५, एन.एस.–२७, न्यू टप, अल सिजन आदि पर्दछन् । धेरैजसो हाइब्रिड जातहरू तराई र मध्य पहाडमा खेती गर्नको लागि सिफारिस भएका छन् । ग्रीन कोरोनेट जातको हाइब्रिड जातको बन्दा मध्य पहाडमा साउन र भदौ महिनाबाहेक (पानी नसहने भएकोले कुहिएर जाने भएकोले) प्रायः वर्षभरि नै खेती गर्न सकिन्छ ।

आवश्यकता

नेपालमा उपलब्ध बन्दाका हाइब्रिड जातहरू उष्ण किसिमका हुन् र तिनीहरूले उच्च तापक्रमको बेमौसमी अवस्थामा पनि राम्रो बाली उत्पादन गर्न सकिन्छ तथा वर्णशंकर जातहरू लगाएमा नेपालको मध्य पहाडी भागहरूमा बाह्रै महिना यसको व्यावसायिक खेती गर्न सकिन्छ । ठण्डा र ओसिलो मौसममा बन्दाले राम्रो उत्पादन दिन्छ । बन्दाले काउलीले भन्दा बढी तुषारो सहन सक्दछ । राम्रोसँग जर्खराएको बेर्नाले –२ डि.से. देखि –५ डि.से. तापक्रममा राम्रो सप्रन्छ । उच्च तापक्रम सहन सक्ने जातले २५ डि.से. तापक्रममा पनि राम्रो बन्दा बाली उत्पादन गर्दछन् । शीतोष्ण क्षेत्रका युरोपियन जातहरूले १५–२० डि.से. तापक्रमको अवस्थामा कसिला बन्दा उत्पादन गर्दछन् ।

बन्दाको खेती बलौटे देखि चिम्टाइलो सबै किसिमका माटोमा गर्न सकिन्छ । बलौटे दोमट माटो अगौटे जातका लागि र चिम्टाइलो दोमट माटो मध्यम मौसमी र पछौटे जातको खेती गर्न उपयुक्त हुन्छन् । माटोको पी.एच. मान ६.०– ६.५ राम्रो मानिन्छ ।

जग्गा तयारी

बन्दा लगाउने जमिन २–३ पटक जोत्ने, डल्ला फोर्ने झार ढुङ्गा र अघिल्लो बालीका अवशेषहरू हटाएर माटोको राम्रो तयारी गरिन्छ । दोस्रो पटकको जोताईमा राम्ररी पाकेको गोबर मल एकनासले छरेर माटोमा मिलाइन्छ । बेर्ना सार्नुभन्दा ५–७ दिन पहिला रासायनिक मल एकनासले छरेपछि जोतेर माटोमा मिलाइन्छ । वर्षाको मौसममा ८०–१२० से.मि. चौडाइका ड्याङ बनाएर त्यसमा बोटबाट बोटको दूरी ४० से.मि. र हारबाट हारको दूरी पनि ४० से.मि. राखेर एक ड्याङमा ३ हार बेर्ना रोप्नुपर्दछ ।

बीउ रोपेको ३०–४० दिनमा बेर्ना सार्न लायक हुन्छन् । बेर्नाको सार्ने अवस्था जात अनुसार फरक पर्दछ । अगौटे जातको बेर्ना २–३ पाते भएपछि सार्नु पर्दछ । मध्यम मौसमी र ढिलो जातको बेर्ना ४–५ पाते भएपछि सारिन्छ । बेर्ना सार्नुभन्दा एक घण्टा अगाडि ब्याड भिज्ने गरी सिंचाइ गर्नुपर्दछ । बेर्ना साँझपख रोप्नु पर्दछ रोपेपछि तुरुन्तै पानी दिनुपर्दछ ।

तालिका: विभिन्न क्षेत्रमा बन्दाको बेर्ना सार्ने र बाली लिने समय

भौगोलिक क्षेत्र

 

बेर्ना सार्ने

बाली लिने

उच्च पहाड

फागुन-भदौ

जेष्ठ-मंसिर

मध्य पहाड

सालभर

सालभर

खोच, बेसी, तराई

भदौ- माघ

मंसिर-चैत

बीउ दर एक रोपनी जमिनको लागि २०–३० ग्राम बीउको आवश्यकता पर्दछ । अगौटे जात ४०×४० से.मि. को फरकमा लगाउनु पर्दछ । मध्यम मौसमी र पछौटे जात ५०× ५० वा ७५×३० से.मि. को फरकमा लगाउन उपयुक्त हुन्छ ।

बाली व्यवस्थापन तथा हेरचाह

बेर्ना सारेको ३०–४५ दिनसम्म झारले बढी दुःख दिन्छ । जमिनको सतहको थोरै गहिराईको माटो कुटो वा कोदालोले खनेर झार हटाउने र माटो खुकुलो पार्नु पर्दछ । यस्तो गोडमेल बोट देखि ५–६ से.मि. पर र ५–६ से.मि. गहिराइसम्म गर्न सकिन्छ । पहिलो र दोस्रो थपमल बोटको वरिपरि औँठी आकारको कुलेसोमा दिइन्छ । थपमल दिएपछि हल्का उकेरा दिनुपर्दछ ।

बेर्ना सारेपछि तुरुन्तै हल्का सिंचाइ गर्नुपर्दछ । बेर्ना सारेको ७–१० दिनसम्म मौसम हेरेर दिनहुँ एक दिनको अन्तरमा सिंचाइ गर्नुपर्दछ । सिंचाइ ५–१० दिनको अन्तरमा गर्नपर्दछ । बढी भएको पानी निस्कन निकासको व्यवस्था पनि राम्रोसँग गर्नुपर्छ ।

रोग व्यवस्थापन

पातलो माथिल्लो सतहमा पहेंला दागहरू देखा पर्दछन् र तल्लो सतहमा ढुसीका जीवहरू कपासजस्तै फैलिन्छन् । काउलीको खाने भागमा पनि खैरा दाग देखिन्छन् । यो ढुसीबाट लाग्ने रोग हो ।

नियन्त्रण

  • क्याप्टन वा थिरम २ ग्राम प्रतिके.जी. बीउका दरले उपचार गर्नुपर्दछ ।
  • डाइथेन एम ४५ ०.३ % को झोल वा रोडोमिल एम जेड–७२ को ०.२५ % को झोल १०–१५ दिनको अन्तरमा बालीमा छर्कनु पर्दछ ।
cabbage

 

यो ढुसीबाट लाग्ने रोग हो । पहिलो पातको माथिल्लो सतहमा साना काला दाग देखा पर्दछन् । पछि साना दागहरू बढ्दै गएर पुरै पात र बोट डढेर कालो भएको जस्तो देखिन्छ ।

नियन्त्रण

  • ढुसी नाशक विषादीले बीउ उपचार गरेर रोप्नु पर्दछ ।
  • अन्य परिवारका बालीसँग घुम्तीबाली चक्र अपनाउनु पर्दछ ।
  • डाइथेन एम–४५ वा ब्लाइटक्स ०.२–०.३ % झोल बालीमा छर्कनु पर्दछ ।
cabbage

 

यो माटोमा बस्ने ढुसीबाट लाग्ने गाँठे रोग हो । ढुसी जराभित्र पसेर गाँठो बनाउँदछ । रोगी जराले राम्रो काम गर्न सक्दैन । बोट कमजोर हुन्छ र बाली उत्पादन गर्न सक्दैन । यो रोग अम्लीय माटोमा लाग्दछ । रासायनिक विषादीबाट यसको उपचार गर्न कठिन र महँगो हुन्छ ।

नियन्त्रण

  • माटोको पी.एच. मान ७.० वा ७.३ हुने गरी चुना हाल्नु पर्दछ ।
  • यो रोग नलाग्ने बालीहरूसँगको लामो घुम्ती बाली प्रणाली अपनाउनु पर्दछ ।
  • रोगनिरोधक जातको स्वस्थ बीउ रोप्नु पर्दछ ।
  • संजीवनी र चिनी ५, ५ ग्रामका दरले २० मिलिलिटर पानीमा मिसाई १० ग्राम बीउ मोल्ने र सुकेपछि रोप्नुपर्दछ ।
  • संजीवनी र चिनी १००, १०० ग्रामका दरले २० के.जी. पाकेको गोबर मलमा मिसाई १ के.जी. संजीवनी मल प्रति वर्गमिटर ब्याडका दरले माटोमा मिसाई ब्याडको उपचार गर्नुपर्दछ ।
  • माथि भने अनुसारको संजीवनी, चिनी र गोबर मलको मिश्रण बेर्ना रोप्ने खाडलको माटोमा मिसाई बेर्ना रोप्नुपर्दछ ।
  • संजीवनी र चिनी १००, १०० ग्राम २० लिटर पानीमा मिसाई झोल बनाएर ब्याडको बेर्ना र माटो भिज्ने गरी छर्कनु पर्दछ ।
  • माथि भने जस्तै संजीवनी, चिनी र पानीको झोलले बेर्ना रोपेको १५–२० दिनमा एकपटक र ३०–४० दिनमा अर्को पटक ३०–४० दिनमा प्रतिबोट झोल ५०–१०० मिलिलिटर पर्ने गरी बोटको वरिपरि फेदमा दिनुपर्दछ । यसरी उपचार गरे यो रोगको प्रकोप कम गर्न सकिन्छ ।
cabbage

 

जमिनको सतह नजिकको काउली बोटको डाँठमा ढुसीले आक्रमण गर्दछ । पात ओइलाएर बोट मर्दछन् । आक्रमण गरेको डाँठको भाग कुहिन्छ । कुहेको ठाउँमा सेतो ढुसी साथै कालो गेडा देखिन्छ ।

नियन्त्रण

  • धानबालीसँग घुम्तीबाली प्रणाली अपनाउनु पर्दछ ।
  • बेभिस्टिन वा बेनलेट एक ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाई १५ दिनको अन्तरमा छर्कनु पर्दछ ।
  • ५९ पी.पी.यम. अडरिओफङ्गीन ९ब्गचभयागलनष्ल० र ५० पी.पी.एम. स्ट्रेप्टोसाइक्लिन (Streptocycline) को झोलमा डुबाएर ३० मिनट बीउको उपचार गर्ने र सुकेपछि बीउ रोप्नु पर्दछ ।
  • बेर्नाहरू ०.२५ % बेनलेटको झोलमा ५–८ मिनेट उपचार गरेर रोप्नु पर्दछ ।
cabbage

 

यो रोग ब्याक्टोरियाबाट लाग्दछ । पातको किनाराबाट शुरु भएर अंग्रेजी अक्षरको ख् आकारमा पहेलिँदै र ओइलाउँदै पातको बीच भागतिर पुग्दछ । पातका नसाहरू काला हुन्छन् ।

नियन्त्रण

  • यो रोग नलाग्ने बालीसँग लामो घुम्ती बाली प्रणाली अपनाउनुपर्दछ ।
  • बीउलाई तातोपानीमा (५० डि.से.) ३० मिनेट उपचार गर्नुपर्दछ ।
  • रोग सहन सक्ने जात लगाउनु पर्दछ ।
  • ब्लाइटक्स (०.२ %) र स्ट्रेण्टोसाइक्लिन  ०.२ % आलोपालो गरेर बालीमा छर्कनु पर्दछ ।
cabbage

 

जमिनको सतहमाथि बेर्नाको फेदमा पानीले भिजेजस्तो दाग लाग्दछ, बेर्ना ओइलाउँदछ, ढल्दछ र मर्दछ । बीउबाट निस्केको टुसा माटोभित्रै कुहेर मर्न पनि सक्दछ । यो ढुसीबाट लाग्ने रोग हो । यसका जीवाणु बीउ, माटो वा दुवैबाट सर्न सक्दछन् ।

नियन्त्रण

  • अन्न बालीसँगको लामो घुम्ती बाली अपनाउने ।
  • फर्मालिनले ब्याडको उपचार गर्ने ।
  • थिरम र डाइथेन एम ४५ को ०.२ % झोल वा बेभिस्टिन ०.१ % झोलले ब्याडको उपचार गर्ने ।
  • ब्याडको चिस्यान बढी हुन नदिने ।
  • पातलो गरी बीउ छर्ने र बाक्लो भएमा पातलो पार्ने ।

यो रोगले नर्सरी ब्याडमा कलिला बेर्नाहरू कुहिने र मर्ने हुन्छन्, यसको नियन्त्रणलाई १ ग्राम ब्रासिकोल वा बेमिस्टिन १ लिटर पानीमा (०.१५) झोल बनाई माटो भिजाउने वा ठूलो बोटमा भएमा प्रत्येक बोटमुनि राम्ररी भिज्ने गरी १०–१५ दिनको फरकमा छर्ने गर्नुपर्दछ ।

cabbage

 

कीरा व्यवस्थापन

यो एक पुतली कीरा हो । यसले पहाड र तराई दुवै क्षेत्रमा क्षति पुर्याउँदछ । यो पुतलीमा पखेटाहरू पहेंलिएका सेता रंगका हुन्छन् । यसको लाभ्रेको शरीर नीलो हरियो रंगको हुन्छ । शरीरभरि काला थोप्ला र स–साना झुस र ढाडमा तीनवटा पहेंला धर्सा हुन्छन् । मसिना लाभ्रेहरूमा पातमा छाला खोस्रिएको लक्षण देखिन्छ । ठूला लाभ्रेहरूले पातहरूका मुख्य नसाहरू बाँकी राखेर अरू भाग खाइदिन्छन् । काउलीको फूलकोपीमा लाभ्रेले प्वाल पारी खाई विस्टाएको हुन्छ ।

रोकथाम

  • फेन्फेन २० इ.सी. ५ मि.लि./१० लिटर पानीमा मिसाई छर्कनु पर्दछ ।
  • साड्थायन ५० इ.सी. १० मि.लि./१० लिटर पानीमा मिसाई छर्नुपर्दछ ।

cabbage   cabbage

यो एक सानो पुतली कीरा हो । यसका पखेटा कैला हुन्छन् । अघिल्ला पखेटामा तीनवटा त्रिकोणात्मक पहेंला दाग हुन्छन् । पुतलीले पखेटा जोडी बस्दा ढाडमा ३ वटा इँटा बुट्टे आकार हुन्छ । लाभ्रे फिका हरिया छँदा बढी चलमलाउने हुन्छन् । लाभ्रेले खाएर पातमा हरेक आकारका प्वालहरू पार्दछन् ।

नियन्त्रण

बन्दाको पुतलीलाई जस्तै विषादी छर्कनु पर्छ ।

cabbage   cabbage

यो सानो कीरा हरियो रंगको हुन्छ । यसले रस चुसेर बालीको नोक्सान गर्दछ । भाइरस रोग पनि रोगी बोटबाट सार्दछ ।

रोकथाम

  • शुरुमा एक भाग गाई–भैँसीको पिसाबमा १० भाग पानी मिसाई लाही देखिने बित्तिकै पूरै पात भिज्ने गरी ३–४ दिनको फरकमा ३ पटक छर्नु पर्दछ ।
  • मारगोस निम ३ मि.लि. प्रतिलिटरका दरले लाही देखिन थालेपछि ७ दिनको फरकमा ३ पटक छर्कनु पर्दछ।
  • ९ भाग पानीमा १ भाग जीवाड मिसाई २-२ दिनमा फरकमा ५-६ पटक छर्कंदा लाही नियन्त्रण हुन्छ ।

cabbage    cabbage

बाली कटानी तथा भण्डारण

अगौटे जातको बन्दाले १२००–१५०० के.जी. प्रति रोपनी उत्पादन दिन्छ, मध्यम मौसमी जातले १८००–२५०० के.जी. प्रति रोपनी दिन्छन् भने बन्दाको पछौटे जातले २०००– ३००० के.जी. प्रति रोपनी उत्पादन दिन्छ ।

जात अनुसार बेर्ना सारेको ६० देखि १२० दिनमा बन्दा टिप्न तयार हुन्छ । अगौटे जातका बन्दा कसिला भएपछि छिटो फुट्ने हुँदा टिप्दै जानुपर्दछ । ढिलो जातका बन्दा भने एकैपटक वा पटक–पटक गरेर टिप्न सकिन्छ । बन्दाको ठीक तल २–३ वटा खुला पातसँगै होसियारीपूर्वक डोको, डालो वा बोरामा राखेर छहारीमा लगेर थुपार्नु पर्दछ ।

उत्पदानोपरान्त गरिने क्रियाकलापहरु

रोग लागेका, घाउ लागेका र अरू विकृति देखिएका बन्दाहरू हटाउनुपर्दछ । आकार, आकृति, कसिलोपन र तौलका आधारमा एकनासका बन्दाहरू छुट्याएर ट्रकमा सोझै राखेर वा जुटको बोरा, टोकरी, काठको बाकस वा प्लास्टिक क्रेटमा संवेष्टन गरेर ट्रकमा रोखेर दुवानी गरिन्छ । बजारको लागि तयारी गर्दा खुल्ला रहेका पातहरू पनि हटाइन्छ ।

बन्दा टिपेपछि साधारण कोठामा ४–५ दिन राख्न सकिन्छ । शीत भण्डारको ०–१ ⁰ से. तापक्रम र ९८–१००% सापेक्षिक आद्र्रताको अवस्थामा अगौटे जातको बन्दा १–२ महिना र पछौटे जातको बन्दा ५–६ महिना भण्डारण गर्न सकिन्छ । साधारण कोठामा १–२ दिन मात्र राख्न सकिन्छ । निम्न तापक्रम (० डि.से.) र उच्च साक्षेपिक आद्र्रताको (९५%) को अवस्थामा १०–१४ दिन भण्डारण गर्न सकिन्छ । बाली टिपेपछि राख्न सकिने अवधि निकै छोटो भएकोले धेरै पोषिलो र स्वादिलो बाली भएर पनि यसको खेती विस्तार हुन सकेको छैन ।

सन्दर्भ सामग्री

तरकारी खेती प्रविधि पुस्तक 
(परिमार्जित संस्करण २०८१)

तरकारीबाली विकास केन्द्र, खुमलटार