राई घाँस : Lolium perenne
जात: धुन्चे राई घाँस
चरन तथा घाँसेबाली महाशाखा, खुमलटारबाट उन्मोचित राई घाँस–धुन्चे एक लोकप्रिय पौष्टिक तथा स्वादिष्ट मध्य–पहाडी र उच्च–पहाडी भेगमा हुने अन्य घाँसहरूको तुलनामा धेरै पोसिलो र सजिलैसँग पचाउन सकिने वहुवर्सिय चरन घाँस हो । यो घाँस एक पटक लगाएपछि ६–८ वर्षसम्म लगातार उत्पादन दिइरहन्छ । यो ठुलो गाँज हाल्ने र १ मिटरसम्म अग्लो हुने भएकाले चराउन र काटेरसमेत खुवाउन सकिन्छ ।
धुन्चे–राईघाँस चिसो र तुसारोबाट नमर्ने भएकाले नेपालको पहाडी (लेक) तथा उच्च पहाडी क्षेत्र, १५०० देखि ४००० मिटर उचाइसम्म लगाउन सकिन्छ, जहाँमाटामा न्यूनतम चिस्यान पाईन्छ । यो घाँस उपरोक्त क्षेत्रहरूमा यो घाँस सफलतापूर्वक लगाउन सकिन्छ । यो घाँसेबाली सबै किसिमको माटामा उम्रन सक्दछ, तर राम्रो उब्जनीको लागि प्रशस्त मात्रामा मल र पानीको आवश्यक पर्दछ ।
यो घाँसको बिउ धेरै सानोभएको हुनाले यदि बिउ खेतमा छर्ने हो भने छर्नुपूर्व जमिनलाई राम्ररी खनजोत गरी माटो बुरबुराउँदो बनाउनुपर्दछ । यसलाई चरन खर्कहरूमा कम खनजोत प्रविधिद्वारा तथा ब्याड प्रविधि अपनाई जमिनको तयारी गरी छर्नुपर्दछ, जसले गर्दा माटो बग्नबाट बचाउँछ । बिउलाई एकनासले पातलो गरी छरी हल्कासँग माटोले पुर्नु पर्दछ । चरन खर्कमा छरिएको राईघाँसलाई राम्ररी हुर्कन बढन दिनको लागी बिउ उम्रेर बिरुवा राम्ररी नफस्टाउन्जेलसम्म गाईवस्तु चराउन दिनुहुँदैन । बढी हरियो घाँसको उत्पादन लिनको लागि रसायनिक मल प्रतिरोपनी ८ के.जी. युरिया, ६.५ के.जी. डि.ए.पी. र ३.५ के.जी. एम.ओ.पी. का दरले राख्नुपर्दछ । जग्गाको तयारी गर्दा आधा भाग युरिया र पुरैभाग डि.ए.पी. र एम.ओ.पी. दिनुपर्दछ, बाँकी आधा भाग युरिया घाँस काटी सिँचाइ गरेपछि टप ड्रेसको रूपमा हाल्नुपर्दछ ।
यो घाँस चैत्र–वैशाख महिनामा उच्च पहाडी हिउँ पर्ने क्षेत्रहरूमा हिउँ पग्लेपछि लगाइन्छ भने पहाडी भेगमा आश्विन–कार्तिक महिनामा यो घाँसको बिउ छरिन्छ । बिउ छर्दा प्रतिरोपनी ७५ ग्रामको दरले छर्नुपर्दछ ।
यस घाँसको बिउ छरेको ३ महिनापछि पहिलो पटक हरियो घाँस काटेर खुवाउन सकिन्छ । यसपछि हरेक ३०–४० दिनको अन्तरालमा घाँसको कटाई लिन अथवा चराउन सकिन्छ । यो घाँसलाई वर्षमा ५–६ पटकसम्म हरियो घाँस काट्न सकिन्छ । एक रोपनी जमिनमा सरदर ३०००(४००० के.जी. हरियो घाँस उत्पादन लिन सकिन्छ भने सरदर बिउ उत्पादन प्रतिरोपनी ३० देखि ५० के.जी. सम्म पाउन सकिन्छ । राईघाँसको बिउ उत्पादन लिँदा बिरुवाहरूलाई फल लाग्न दिन एक पटकभन्दा बढी घाँस काट्न हुँदैन ।