आलुको वानस्पतिक परिचय

आलु सोलानेसी (Solanaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ । जसमा आलु समेत गरी करिब २००० स्पेसिज छन। खेती गरिएका आलुका जातहरू धेरैजसो सोलानम ट्युवरसम (Solanum tuberosum) हुन । सोलानम वंश अन्तर्गत करिब २०० वटा स्पेसिजहरू मात्र छन । खेती गरिएका आलुमा क्रोमोजोमको संख्या (2n) २४,३६, ४८ र ६० सम्म हुन सक्छन तर मुख्य जातहरू साधारणतया टेट्राप्लाइड (Tetraploid) भएकोले यिनीहरूको क्रोमोजोम संख्या (2n) ४८ हुन्छन। ढिलो पाक्ने Solanum andigenum बाट विकसित गरिएका र Solanum tuberosum संग प्रजनन् र छनौट गरिएका जातहरू हाल खेतीमा प्रचलन ल्याइएको छ । आलुको बोट निर्वल शाकीय (Herbacious) बिरुवा हो। बोटको डांठमा फेंददेखि टुप्पासम्म हांगाहरू निस्कन्छन । आलुको बोटको झ्याँगको फैलावट र उचाइ हावापानीमा भर पर्दछ सानो देखि २ मिटर सम्म हुन्छ।

            चित्रः आलुको वानस्पतिक चित्र
आलुको बोटलाई वानस्पतिक रूपमा बुझ्नका लागी ३ भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

क) आलुको झ्यागं (Haulm)
आलुको झ्याँगमा मुख्तय पात, डांठ, फूल र फल हुन्छन। आलुको पात संयुक्त (Compound) हुन्छ । पातको मुख्य डण्ठीको टुप्पामा एउटा पत्र (Terminal leaflet) र डण्ठीको दुवैतिर अरु दोहोरो पत्रहरू (Lateral leaflets) हुन्छन । जसको बिचमा सानासाना पत्रहरू हुन्छन । आलुको डांठ ठाडो, दर्हो र बलियो वा फिजिएको, पातलो, सोझो वा लुलो हुन सक्दछ। भुइभन्दा माथीको डांठ खदिलो अथवा खोक्रो हुन सक्दछ। डांठको रंग हरियो गाढा हरियो रंग भएका जातहरू साधारणतया पछौटे हुन्छन र जात अनुसार डांठ रातो बैजनी रंग मिसिएको पनि पाइन्छ। आलुको फूलको रंग जातहरूमा भर पर्दछ साधरणतया सेता, राता, बैजनी रंगका फूलहरू बढि देखिन्छन । परागसेचन भएपछि बाह्य पुष्पपत्र (Calyx) सहितको २-४ से.मी. व्यासको गोलो वा लाम्चो गोलभेडा जस्तो फल (Berry) लाग्छ। एउटा फलभित्र सामान्यतया २००-४०० मसिना बीउ लाग्दछ जसलाई आलुको बींया (True Potato Seed) भनिन्छ ।

ख) आलुको त्यान्द्रा र दाना (Stolens and Tubers)
जमिनमुनिको आलुको स-साना त्यान्द्राहरू (Stolons) डांठको फेदबाट नै निस्कन्छन। त्यान्द्राहरू डांठको रूपान्तरित रूप हुन, त्यान्द्रहरूको विकास र वृद्धि भइसकेपछि यिनको टुप्पोमा स्टार्च, कार्बोहाइड्रेट लगायतका पदार्थहरू एकत्रित भइ दानाको रूप लिन्छ। यि त्यान्द्रहरू जमिनबाट बाहिर निस्केमा साधारण डांठ सरह पात, हांगा आदिको विकास हुन जान्छ। आलुदाना डांठको रूपान्तरित रूप भएकोले साधारण डांठजस्तै त्यान्द्रा जोडीएको तर्फ अर्थात दानाको फेंदतिर आँखाहरू कम संख्यामा हुन्छन भने टुप्पातिर बढि संख्यामा आँखाहरू हुन्छन। जात अनुसार दानाको आकार लाम्चो गोला, अण्डाकार आदि हुन्छन । आलुको आहिरी सतह रंगविहिन हुन्छ र भित्री तहमा रहने एन्थोसायानिन (Anthocyanin) को रंगको कारण दाना सेता, पहेंला, राता र निला हुन्छन । आलुदानाको सुषुप्तावस्था पार भइसकेपछि दानाको आँखामा रहेका मुना (Bud) मा टुसा (Sprouts) आउन सुरु हुन्छ। सर्वप्रथम आखाँबाट मुख्यटुसा (Apicalsprout) निस्किन्छन र विस्तारै सहायक टुसाहरू पनि आउन सुरु गर्छन। टुसाको मध्यभाग केहि लामो हुन्छ जुन पछि जमिनमाथीको डांठको रूपधारण गर्दछन साथै टुसाको टुप्पाहरूबाट पात र हांगाहरू निस्कन्छन । फेंद आलुका दानासंग जोडिएको हुन्छ र फेंदमा प्रारम्भिक जराहरू (Root Primodia) हुन्छन ।

ग) जरा (Root)
बीयाँ रोपेर उम्रेको आलुको बोटको शीर्ष प्रधान जरा (Tap Root) हुन्छ तर आलुको दाना, डांठको रूपान्तरित अङ्ग भएको साथै वानस्पतिक बीउ आलु भएकोले आलुको प्रत्येक टुसाको फेंदबाट स्थानीय जरा (Fiberus Roots) निस्कन्छन। साधारणतया आलुका जराहरू २५-३० से.मी. गहिराइसम्म फैलन्छ तसर्थ आलु फल्ने माटो हल्का हुनुपर्दछ। आलु लगाउने खेत बारीमा जमिनको तयारी गर्दा बिचार पुराएर खनजोत गर्नु पर्दछ ।