पछौटे डढुवा (Late blight)

यो रोग संसार भरिनै आलुको प्रमुख रोग हो। अन्तर्राष्ट्रिय आलु अनुसन्धान केन्द्र (CIP) पेरुको अनुमान अनुसार विकासशील राष्ट्रहरूमा डढुवा रोगबाट मात्रै सालाखाला १५% क्षतिको आर्थिक मुल्यांकन गरिएको छ। डढुवाबाट हुने क्षति हरेक वर्ष एक समान हुँदैन, यो रोगको संक्रमणता र व्यापकतामा भर पर्छ। उच्च पहाडी क्षेत्रमा डढुवाबाट हरेक वर्ष गम्भीर संक्रमण हुने गर्दछ भने तराईमा केही वर्षको अन्तरमा यो रोगको महामारी हुने गरेको पाइन्छ । यो रोग आलु मात्र नभएर गोलभेंडा, भाण्टा लगाएतका बालीहरूमा पनी दुख दिएको पाईन्छ । रोगको व्यवस्थापन ठिक ढंगबाट गर्न सकिएन भने १००% सम्म पनि क्षति हुन सक्दछ ।

रोगको पहिचान
शुरुको अवस्थामा पातमा हल्का हरियो रंगका विभिन्न आकारका थोप्लाहरू देखिन्छन् । अनुकूल वातावरण पाइरहेमा थोप्लाको भित्री भाग खैरो एवं सुकेको देखिन्छ भने थोप्लाको बाहिरी घेरा हल्का हरियो देखिन्छ । ओसिलो वातावरणमा ढुसीको अत्यधिक विकास भै पातको तल्लो सतहमा थोप्लाको वरिपरि कपासको घेरा जस्तो देखिन्छ । रोग बढ्दै गयो भने पूरै पात सुकेर डढे जस्तो लाग्छ। यदि फलेका दानाहरू माटोले पुरिएका छैनन् भने दानामा पनि रोगको संक्रमण हुन सक्दछ । दानाको सतहमा खैरो तथा बैजनी रंगका दागहरू देखा पर्दछन् । रोग अनुकुल वातावरणमा रोगग्राही आलुको जातमा काण्ड, पातको डण्डी तथा मुना मै ढुसीले आक्रमण गर्दछ जसबाट काला ठुला दागहरू देखिन्छन् । बिरुवाको विकास रोकिन्छ जसको फलस्वरूप आलु नै फल्दैन ।

चित्रः पछौटे डढुवाको ढुसीबाट क्षति पुगेको आलुको पात, डांठ र फल

जीवाणु र रोगचक्र
फाइटोप्थोरा इन्फेस्टान्स नामक ढुसी नै डढुवा रोगको कारक तत्व हो। यस प्रजाति भित्रका दुइ उपप्रजाती मेटिङ टाइप ए. १ र मेटिङ टाइप ए. २ नेपालमा पाइएका छन्। मेटिङ टाइप ए-२ बढी आक्रामक भएको पाइन्छ । रोग विकासका लागि अनुकूल वातावरण, वायुमण्डलमा सापेक्षिक आद्रता ८०-९५%, रातिको तापक्रम १०-१२ डिग्री से. दिँउसोको तापक्रम २० डिग्री से. र लामो अवधिसम्म सिमसिमे किसिमको वर्षा र दिनमा घाम नलाग्ने मौसम छ र डढुवा रोगप्रति संवेदनशील आलुको जात छ भने रोगको संक्रमण व्यापक हुन्छ । ढुसीको जीवाणु सर्वप्रथम पातको सतहमा पाइने छिद्र (Stomata) बाट अंकुरित हुँदै कोषिका भित्र पस्छ । बिकसीत हुदै जाँदा ढुसीको जालो जस्तै बन्दछ पातको कोषिकाहरू मर्दै जान्छन्, ढुसीले नयाँ कोषिकामा आक्रमण बढाउँदै जान्छ । अनुकूल वातावरण छ भने वानस्पतिक प्रक्रियाद्वारा स्पोरेन्जिया बन्दै जान्छन् र यसबाट असंख्य जूस्पोर उत्पन्न हुन्छन् । यी जूस्पोरहरूले पानीको माध्यमबाट अर्को पात वा कलिलो डाँठमा नयाँ आक्रमण गर्दछन्। यदि वातावरणमा दुवै प्रकृतिका मेटिड टाइप ए१ र ए २ विद्यमान छन् भने ती भाले पोथी प्रकृतिका त्यान्द्राहरू मिली उस्पोर बनाँउछन् । यसप्रकारले बनेका यी उस्पोरहरूको बाहिरी आवरण कडा हुन्छ जसको फलस्वरूप प्रतिकूल वातावरणमा पनि धेरै दिन बाँच्न सक्छन्। उस्पोरहरू संक्रमित आलुको दानामा वा संक्रमीत पातमा वा डाँठमा पाइन्छन् । उस्पोरको भन्दा जूस्पोरको चक्र छिटो हुन्छ त्यसैले रोग चाँडै ब्यापक हुन्छ र केही दिन भित्रै पूरै बाली संक्रमित भै उत्पादनमा निकै क्षती पुर्याउने अवस्थामा पुग्दछ। पानी, हावा र बीउबाट यो रोग सर्दछ ।

रोगको व्यवस्थापन
यो रोग पूर्ण नियन्त्रण गर्न निकै मुस्किल देखिन्छ। डढुवा रोग नियन्त्रण गर्ने विषादीहरू बजारमा उपलब्ध छन् तर धेरै वर्षसम्म एउटै विषादी एउटै जीवाणुका विरुद्ध प्रयोग गरिरहँदा ढुसीहरूको विषादी प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्न गई रोग नियन्त्रण नहुन सक्छ। दुसीकै नयाँ उपजातीहरूको विकास हुने प्रक्रियाले एउटै विषीदले सधै काम नगर्न सक्छ। सबैभन्दा प्रभावकारी मानिएको मेटाल्याक्सीलयुक्त विषादीले फाइटोप्थोरा इन्फेस्टान्सका कतिपय प्रजातिहरूलाई कुनै असर नपार्न सक्ने भएको छ। विषादीले वातावरण विगार्छ र उत्पादन लागत पनि बढाउँदछ। विषादीको असर धेरै दिनसम्म रहने भएकोले आलु खानेको स्वस्थमा पनि प्रतिकूल असर पार्दछ। त्यसैले न्यूनतम लगानीमा अधिकतम फाइदा हुने गरी, एकिकृत डढुवा रोग व्यवस्थापन पद्धति अपनाउनु पर्छ ।

• डढुवा रोग अवरोधी वा सहन सक्ने खुमल सेतो १, खुमल रातो- २, जनकदेव, एन. पि. आई - १०६ आदि आलुका जातहरू लगाउने ।
• डढुवा रोग रहित बीउ प्रयोग गर्ने।
• डढुवा रोगका लागि अनुकुल वातावरण छल्ने गरी उपयुक्त समयमा आलु रोप्ने । उदाहरणका लागि चितवन उपत्यकामा कार्तिकको पहिलो साता भित्र आलु रोपिसकेमा कही हदसम्म डढुवा रोग छल्न सकिन्छ।
• सिफारिस गरिएको दुरी (२५ x ६० सेमी) भन्दा कममा आलु नरोप्ने ।
• संक्रमित पात र डाँठबाट ढुसीको जीवाणु आलु दानामा जान नपाउने गरी प्रयाप्त माटो चढाउने ।
• सिंचाइ गरेको पानी नजम्नेगरी पानी निकासको उचित व्यवस्था मिलाउने ।
• संक्रमणको अवस्था तथा माटोमा चिस्यानको अवस्था हेरी सिंचाइ बन्द गर्ने वा कम गर्दै जाने ।
• रोग अनुकूल मौसम सुरु भैसकेको छ भने म्यान्कोजेव पाइने कुनै पनि विषादी (इण्डोफिल एम-४५, डाइथेन एम ४५ आदि) २.५ ग्रा/ लि. पानीमा घोल बनाई प्रति रोपनी ५० लिटरका दरले बोटको सम्पूर्ण भाग भिज्नेगरी ७ दिनको अन्तरमा ४-६ पटक छर्ने ।
• रोगको संक्रमणता र मौसमको अवस्थालाई हेरी मेटाल्याक्सील पाइने विषादि (क्रिल्याक्सील, क्रिनोक्सील गोल्ड, रिडोमिल आदि) १.५ ग्रा/लि. पानीमा बनाइएको घोल ५० लि. प्रति रोपनीका दरले १० दिनको अन्तरमा ३-४ पटक छर्ने। विषादीसँग एडजुमेन्ट मिसाएर छरेमा रोगको प्रभावकारी रोकथाम हुन सक्दछ ।
• हरेक दिन बाली निरिक्षण गर्ने र विषादी छर्ने वा नछर्ने निर्णय गर्न सामान्य निर्णय सहयोगी पद्धति अपनाउने ।