भाइरस जन्य रोग

नेपालमा आलुबालीका जम्मा ६ प्रकारका विषाणु रोगहरू पहिचान गरी त्यस सम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धान भै रहेको छ। जबकि अन्य देशहरूमा गरिएको अध्ययन अनुसार आलुबालीमा ३० भन्दा बढी विषाणुहरूले संक्रमण गरेको पाईन्छ। विभिन्न प्रकारका भाइरसहरू मध्य भाइरस एक्स (PVX), र एस (PVS), सम्पर्क द्वारा फैलने गर्दछन भने भाइरस ए (PVA), वाई (PVY), पात दोब्रिने (PLRV) र भाइरस एम (PVM) कीराबाट फैलने मुख्य भाइरस हुन । त्यसमा पनि उत्पादन हासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा पात बटार्ने र भाइरस वाइ सबैभन्दा बढि महत्वपूर्ण मानिन्छन। यी रोगहरू गर्मी हावापानी भएको क्षेत्रहरूमा ठुलो समस्याको रूपमा रहेको छ भने चिसो हावापानी हुने २००० मिटरभन्दा माथीको क्षेत्रमा यसको प्रकोप कम रहेको छ । करिब ४०० प्रकारका कीराहरूले विभिन्न बालीमा २०० भन्दा बढी विषाणु वा विषाणुजस्ता देखिने रोगहरू सार्दछन । धेरैजसो भाइरसजन्य रोगहरू लाहीकीराले सार्दछन र अन्य कीराहरूमा फट्‌के (Hoppers), सेतो झिंगा (White fly), खपटे (Beetle), थ्रिप्स (Thrips) आदी प्रदछन । धेरै प्रकारका लाहीले विषाणु रोग सार्ने काम गर्ने भएतापनी आरुमको हरियो (Green Peach Aphid) सबभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छन। साथै कपासको लाही (Cotton Aphid) ले पनि रोग सार्नमा भुमिका खेल्दछ । यी कीराहरूको रोग सार्ने प्रभावकारितामा धेरै कुराले असर पार्छ । तिनमा कीराको जाति (Species), आलुको जात, विषाणुको प्रजाती (Strain), उक्त ठाउँको तापक्रम तथा सापेक्षिक आद्रता आदी प्रमुख छन ।

नेपालमा देखिएका आलुमा लाग्ने भाइरस रोगहरूको लक्षण

• पातहरू माथितिर फर्केर दोबेरिने ।
• पात गुजुमुज्ज हुने ।
• पातहरू खस्रो र किनारा नमिलेको, पातको डण्ठी (Petiole) बाङ्गो हुने ।
• बिरुवा असामान्य पुड्‌को देखिने ।
• दानामा बिभिन्न चक्र तथा दाग देखिने ।
• PLRV बाहेक अन्य भाइरसहरू आँखाले मात्र एकिन गर्न नसकिने
• PLRV र PVY तराईमा PVX पहाडमा बढी पाइन्छ ।
• PVS, PVM र PVA पहाड र तराइ दुवै ठाँउमा संक्रमण भएको पाइन्छ ।

व्यवस्थापन विधि

• PVX, PVS, भाइसरहरू सम्पर्कको माध्यमबाट सर्ने भएकोले प्रयोगमा आउने कृषि औजार वा अन्य सामानहरू १% सोडियम वा १०% क्यालसियम हाइपोक्लोरेटले उपचार गर्ने।
• PLRV, PVY, PVM र PVA कीराहरूद्वारा (बिषेशगरि) आरुको हरियो लाही कीरा बाट सर्ने भएकोले कीरा नहुने वा कम भएको समय पारी आलुखेती गर्ने। साथै आलु र बीउ आलु उत्पादन गर्ने क्षेत्रवरपर आरुका बोटहरू नराख्ने ।
• सावधानी अपनाउंदा अपनाउदै पनि लाही कीराको प्रकोप भएमा उपयुक्त कीटनाषक विषादीको प्रयोग गर्ने, रोगी बिरुवाहरू हटाउने, बोट काटेर हटाउने आदी काम गर्नु पर्दछ ।
• प्रमाणित बीउआलु (Certified Potato Seed) मात्र रोप्ने ब्यवस्था मिलाउने ।
• रोग लागेका बिरुवाहरूको पहिचान हुने बित्तिकै उखेलेर जलाइदिने, आलुबारीमा कम मात्रमा हिडंडुल गर्ने साथै आलुबारी वा वरपर पहेंलो फूल्ने बिरुवा वा भाइरस रहेने होष्ट बिरुवाहरू हटाईदिने ।
• केहि हदसम्म विषाणु अवरोधक जातहरू जस्तै कुफ्री सिन्दुरी, खुमल सेतो-१ र खुमल सेतो - २ खेती गर्ने ।
• गोलभेडा, खुर्सानी तथा भिंडी जस्ता आलुबाली परिवारका तरकारी बालीहरू नलगाउने।
• तन्तु प्रजनन् प्रविधिबाट मेरिष्टिम टिप कल्चर (Meristem tip culture) बाट उत्पादित पूर्व मुल बीउ (Pre-Basic Seed) रोग रहित बीउ आलुको प्रयोग गर्ने।
• आलु बियाँको प्रयोग गरी आलु खेती गर्दा भाइरसजन्य रोगहरूको प्रकोपलाई कम गर्न सकिन्छ ।
• केही वर्ष विराएर गुणस्तरयुक्त बीउ आलु फेरेर लगाउने र भाइरस जन्य क्षेत्रबाट आलु ओसार पोसार गर्न रोक लगाउने ।