परिचय
वैज्ञानिक नाम सोलानम टुवेरोसम रहेको आलु सोलानेसी परिवारमा पर्ने करिव ८००० वर्ष देखि मानिसले खानको लागि प्रयोग आएको, दक्षिण अमेरिकाको एण्डिज पर्वतिय श्रृखला (पेरु र बोलिभिया) मा उत्पती भएको र हाल १५५ देशमा खेती हुने एक महत्वपूर्ण बाली हो । सन् १५७० मा यूरोप, १७३० मा भारत र १७९३ मा नेपालमा आलुखेती शुरु भएको मान्यता भएता पनि परापूर्वकाल देखिनै नेपालका स्थानीयरूपमा पाइने जातका आलुहरूलाई बहुवर्षेरूपमा थन्काइने चलन तथा बुङ्गमा लगाइने चलनले गर्दा यसको प्राकृतिक उद्गमस्थल सम्बन्धी वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्नु पर्ने देखिन्छ ।
जमिनमुनी तेर्सो भएर बढ्ने डाँठ (स्टोलन) को बृद्धी पछी टुप्पामा आलु फल्दछ। अनुसन्धानका अनुसार १०० ग्राम आलुको खानयोग्य भागमा ११२ क्यालोरी उर्जा, २२.९% कार्बोहाइड्रेट, २% प्रोटिन, १% खनिज, ७५% पानी हुन्छ। आलु भिटामिन सि को राम्रो स्रोत हो। उच्च पहाडी क्षेत्रमा मुख्य खाद्यान्न र अन्य क्षेत्रमा प्रमुख तरकारी बालीको रूपमा खेती गरिने आलु नेपालको एक प्रमुख बाली हो । समुन्द्रि सतहबाट ४७०० मीटर सम्म खेती गर्न सकिने आलु बाली तथा छोटो अवधि सरदर ११० दिन उत्पादन क्षमता बढी हुनुको कारणले यसको महत्व धेरै छ । उच्चपहाडी क्षेत्रमा खाद्य सुरक्षाको लागी आलुबाली नै प्रथम बालीको रूपम रहेको छ। नेपालमा आलुलाई ताजा खाद्य पदार्थ वा तरकारीको रूपमा प्रयोग गर्नु बाहेक संरक्षित तथा प्रशोधित खाद्य पदार्थ (आलुको पिठो, चिप्स, फ्रेन्चफ्राई, फ्लेक्स आदि) को रूपमा पनि प्रयोग भएको छ । आयात प्रतिस्थापन गर्नका लगि पनि आलु खेतीको ज्यादै महत्व छ ।
आलु नेपालको एक प्रमुख नगदेबाली हो । यो तराइ र मध्य पहाडको लागि तरकारी बाली हो भने उच्च पहाडको लागि मुख्य खाद्यान्न बाली हो । यो बाली क्षेत्रफलमापाँचौं, उत्पादनमा दोश्रो तथा उत्पादकत्वमा प्रथम स्थानमा रहेको छ । छोटो अवधिमा प्रति इकाई जमिनमा उत्पादन उच्च तथा पहाडी क्षेत्रमा पनि सजिलै उत्पदान गर्न सकिने भएकोले खाद्य सुरक्षामा सहयोग गर्दछ । तरकारी,अचार, आलुदम, चिप्स बनाएर, तारेर, मसेउरा बनाएर, उसिनेर, पोलेर आद बनाएर खाइन्छ । आलुलाई फलाम थायमिन, नियासिन, भिटामिन सी, प्रोटिन र कार्बोहाइड्रेडको राम्रो श्रोत मानिन्छ । आलुको उत्पान लागत विश्लेषण गर्दा कूल लागतको ४० देखि ५० प्रतिशत खर्च बीउ आलुमा लाग्ने गरेको छ । अधिकांश नेपाली कृषकहरुले राम्रा र ठूला आलु बिक्री गर्ने वा खाद्यान्नको लागि प्रयोग गर्ने र बाँकी रहेको ससाना र रोगी आलुलाई अर्को बर्ष बीउको रुपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ, जसले गर्दा बर्षेनी रोग कीराको प्रकोप बढदै जाने र उत्पादकत्वमा समेत कमी आउने गरेको छ । नियमित रुपमा एकै जातको आलु पुस्तौसम्म प्रयोग गर्दै जाँदा भाइरसजन्य रोग (बिषाणु) को कारण जातको गुणस्तर खस्कनुको कारणले उत्पादन तथा उत्पादकत्व घट्दै गएको छ । त्यसैले तन्तु प्रजनन् विधिद्वारा उत्पादन गरिएको मूल बिउको प्रयोग गरी उन्नत जातको बिउ आलु उत्पादन गर्नुपर्ने जरुरी छ । घट्दो आलुको उत्पादन, बढ्दो मागको कारणले बढेको आयत न्यूनिकरण गर्न जरुरी छ ।
