रैथाने भेडा पालन

भेंडाहरु मुलुकको, विशेषगरी पहाड र हिमालका लागि एउटा महत्वपूर्ण पशुधन हो । मुलुकमा ८.० लाख भेंडाहरु रहेका छन् । यसमध्ये ५ देखि १० प्रतिशत विदेशी (शुद्ध वा वर्णशंकर) छन् भने बाँकी रैथाने हुन्  जसले यो देखाउँछ कि सबैभन्दा बढी योगदान रैथानेबाटै उपलब्ध हुन्छ । यिनीहरुलाई मुख्यतः ऊन, मासु, मल र भारी बोक्ने काममा (विशेषगरी पहाड र हिमालमा) का लागि पालिन्छ। यसबाहेक यिनीहरुका अन्य उपयोग पनि छन्, जस्तै छाला, हाड र रौं । त्यसभन्दा बाहेक यिनीहरुको मुलुकमा सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व पनि उत्तिकै छ । मुलुकका लगभग ३ % (३.४%) घरपरिवारले भेंडापालन गर्दछन् । भेंडापालनको मुख्य कार्य ऊन उत्पादन हो । यिनीहरुको ऊनलाई राडीपाखी बनाउन प्रयोग गरिन्छ । यिनीहरुको ऊनलाई अझ नरम र उत्कृष्ट बनाउन अन्य धेरै विदेही नश्लका भेंडाहरु (पोलवार्थ, मेरिनो, बोर्डर लिसिस्टर, रामबोइलेट र रोमनी मार्स) लाई मुलुकमा आयात गरिएको थियो र स्थानीय नश्लसँग वर्णशंकर (क्रसब्रीड) गराइएको थियो । धेरैजसो वर्णशंकर कार्य विदेशी पोलवार्थको बरुवल जातको स्थानीय भेंडासँग गरिएको थियो । वर्णशंकर कार्यले वर्णशंकरित भेंडामा ऊन उत्पादन वृद्धि गर्न त सफल भयो तर वर्णशंकरित भेंडाको ऊनलाई प्रयोगमा ल्याउन (कात्न र कोर्न) समस्या आयो । त्यसैले वर्णशंकर कार्य लामो समयसम्म टिक्न सकेन । 
मुलुकमा हालसम्म पहिचान भएका र चारित्रीकरण भएका जम्मा चारवटा भेंडाका नश्लहरु छन् । तिनीहरु लामपुच्छ्रे, कागे, बरुवाल र भ्याङ्गलुङ्ग हुन् । भेंडाको अनुमानित कुल जनसंख्यामध्ये ४% भ्याङ्गलुङ्ग, ६३% बरुवल, २१% कागे र १२% लामपुच्छ्रे छन् । करीब ८४% भेंडाहरु पहाडी क्षेत्रमा पाइन्छन् भने बाँकी चाँहि तराईमा छन् । लामपुच्छ्रे बाहेक अन्य तीन नश्ललाई क्रोमोजोमस्तरमा वर्गिकृत गरिएको छ । रैथाने मध्येमा भ्याङ्गलुङ्गमात्र एक नश्ल हो जसले गलैंचाका लागि उपयुक्त ऊन उत्पादन गर्दछ । यिनीहरु उच्च पहाड र घुम्ती बसाइँ प्रणाली हुने स्थानहरुमा अवस्थित पाइन्छन् । लामपुच्छ्रेहरु तराईका जिल्लाहरुमा अवस्थित पाइन्छन् र सामान्यतया मासुका लागि पालिने पशु हुन् । कागे भेंडाहरु भित्री उपत्याका र न्युन पहाडतिर पाइन्छन् । यिनीहरुले खस्रो ऊन उत्पादन गर्दछन् । मध्यपहाडतिर पाइने बरुवल भेंडा चाँहि रैथाने नश्ल मध्ये प्रमुख हो ।

लामपुच्छ्रे भेंडा संकटग्रस्त अवस्थामा रहेको छ र यिनीहरुको संरक्षण तथा उपयोगका लागि ध्यान दिइनु जरुरी छ । बरुवल सामान्य अवस्थामा पाइन्छ भने अन्य दुई रैथाने नश्लहरुको संख्या घट्दो क्रममा रहेको छ ।

                                                         टेबल : संरक्षणका दृष्टिकोणले रैथाने नश्लका भेंडाहरुको स्थिति

टेबल  : रैथाने नश्लका भेंडाहरुको पहिचान

सामान्यतया रैथाने भेडाहरु मासु र ऊन उत्पादनका हिसाबले विदेशी भन्दा कम उत्पादक हुन्छन् । तथापि यिनीहरुका अन्य धेरै सकारात्मक गुणहरु छन्, जस्तै: तगडापन, स्थानीय कठोर हावापानीमा पनि अनुकूल हुनु र कम भरण प्रणालीमा पनि उत्पादन गर्न सक्नु आदि । यी सकारात्मक विशेषताहरुको सही तवरले पहिचान हुन नसकेको र त्यसकारणले विदेशी नश्लका भेंडाहरुलाई यिनीहरुभन्दा बढी र अनावश्यक महत्त्व दिइएको देख्न सकिन्छ । 

टेबल  : रैथाने नश्लका भेंडाहरुको सकारात्मक गुण/विशेषताहरु

लामपुच्छ्रे भेंडाहरु मुलुकको तराई क्षेत्र (उष्ण तथा उपोष्ण हावापानी) मा पाइन्छन् र यिनीहरु मासुका लागि तथा भेंडा जुधाईका लागि राम्रो मानिन्छन् । यिनीहरुले कुल भेंडा जनसंख्याको १२% भागको प्रतिनिधित्व गर्दछन् । यिनीहरुको जनसंख्या घट्ने क्रममा छ र यिनीहरुको संरक्षणका लागि ध्यान पुर्याउनु आवश्यक छ । यिनीहरुलाई फिरन्ते अवस्थामा पाउन सकिन्छ । यिनीहरुको शारीरिक बाह्य बनोटको चारित्रीकरण भइसकेको छ ।

न्युन पहाड र उपत्यकाहरुमा पाइने कागे भेंडाहरुले मुलुकको कुल भेंडा जनसंख्याको २१ % भागको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। यिनीहरु खस्रो ऊनका लागि उपयुक्त छन् साथै यिनीहरु न्युनदेखि मध्य पहाडसम्म (उपोष्ण हावापानी) मा पाइन्छन् र मुख्यतः ऊनका लागि प्रयोग हुन्छन् । यिनीहरुले उत्पादन गर्ने खस्रो ऊन राडीपाखी बनाउन उपयुक्त हुन्छ । यिनीहरु मुलुककै सबैभन्दा सानो नश्ल हुन् । यिनीहरुको संख्या घट्ने क्रममा छ र यिनीहरुको संरक्षणका लागि ध्यान पुर्याउनु जरुरी छ । यिनीहरुलाई शारीरिक बाह्य बनोट र क्रोमोजोमस्तरमा वर्गिकृत गरिएको छ ।

बरुवाल भेंडाहरु मुलुकको प्रमुख भेंडा नश्ल हो र यिनीहरु मुलुकको पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित पाइन्छन् । यिनीहरुले देशमा पाइने कुल भेंडा जनसंख्याको ६३% भागको प्रतिनिधित्व गर्दछन् र मुख्यगरी हिमाली क्षेत्रमा (४१%) र पहाडी क्षेत्रमा (२२%) केन्द्रित पाइन्छन् । यिनीहरुको ऊन राडीपाखी, स्वेटर र पछ्यौरा (सल) हरु बनाउन उपयुक्त हुन्छ । यिनीहरुको चरनको लागि थपयुक्त साथै घुम्ती बसाइँ प्रणालीका लाउिपयुक्त हुन्छन् । यिनीहरुलाई बाह्य शारीरिक बनोट र क्रोमोजोमस्तरमा चारित्रीकरण गरिएको छ ।

भ्याङ्गलुङ्ग भेंडाहरु उच्च हिमाली क्षेत्र र हिमालपारीको क्षेत्रमा समुद्रसतहभन्दा २५०० मिटर माथिको भूभागमा अवस्थित पाइन्छन् । यिनीहरुले मुलुकको कुल भेंडा जनसंख्याको ४% भागको प्रतिनिधित्व गर्दछन् । यिनीहरु एकमात्र रैथने भेंडाका नश्ल हुन् जसले गलैंचाका लागि उपडुक्त हुने ऊन उत्पादन गर्दछन् । यिनीहरुलाई कृषकहरु आफैले प्राकृतिक वासस्थानमा हुर्काउँदै आएका छन् । यिनीहरुको जनसंख्या घट्दै छ र यिनीहरुको संरक्षणका लागि समयमा नै उचित संरक्षण व्यवस्था दिनु अपरिहार्य छ । यिनीहरुलाई बाह्य शारीरिक बनोट र क्रोमोजोमस्तरमा चारित्रीकरण गरिएको छ ।

लामपुच्छ्रे भेंडाको जाति तराई क्षेत्रमा मासु उत्पादनका लागि उपयुक्त मानिन्छ । यिनीहरु रोगसंग लड्न सक्ने क्षमता र गर्मी हावापानीयुक्त स्थानहरुमा पाल्न उपयुक्त हुन्छन् । यिनीहरुले प्रजनन् वयस्कता एक वर्षको उमेरमा हासिल गर्दछन् भने पहिलो बेत १.५ वर्षको उमेरमा जन्माउँछन्  । यिनीहरुको बेत अन्तर ८ देखि १२ महिनाको हुन्छ । यिनीहरुले वर्षमा ०.२५ देखि ०.५ केजीसम्मको खस्रो ऊन उत्पादन गर्दछन् । यिनीहरुको ऊन खस्रो राडीपाखी बुन्न प्रयोग गरिन्छ । यिनीहरुको वर्षमा तीन पटक ऊन काटिन्छ र वार्षिक ऊन उत्पादन २५० देखि ५०० ग्राम हुन्छ भने ऊन वा रौं २५-५० μ परिधिको हुन्छ ।

कागे भेंडा एक रोगसंग लड्न सक्ने क्षमता भएको हो जुन न्युन पहाड तथा भित्री उपत्यकाहरुमा अनुकूल हुन्छ । यिनीहरुले प्रजनन्‌का लागि वयस्क उमेर एक वर्षमा हासिल गर्दछन् भने पहिलो बेत १.५ वर्षको उमेरमा जन्माउँछन् । बेतहरु बीचको अन्तर ८ देखि १४ महिनाको हुन्छ । वर्षमा दुई पटक ऊन काट्दा यिनीहरुले वार्षिक ३०० देखि ५०० ग्राम भुवा वा ऊन उत्पादन गर्दछन् जसमा प्रत्येक रेसाको परिधि २५-५०µ को हुन्छ  । साथै यिनीहरुको ऊनलाई मध्यम गुणस्तरको ओढ्ने वा पछ्यौरा (सल) बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ ।

बरुवल भेंडा मध्य तथा उच्च पहाडलाई उपयुक्त हुने भेंडाको नश्ल हो । यिनीहरु रोगसंग लड्ने क्षमतम भएका शरीरका भेंडा हुन् र यिनीहरु घुम्ती बसाइँ हुने क्षेत्रहरुका लागि उपयुक्त छन् । यिनीहरुमा चरनको लागि उपयुक्त मानिन्छ । बरुवाल भेंडाको प्रमुख पदमार्ग मुलुकभरका पहाडी र हिमाली क्षेत्र हो (समुद्र सतहबाट १५०० देखि २५५ मिटर) जो गृष्मकालीन समयमा ४००० मिटरमाथि सम्म पनि बसाइँ सर्ने गर्दछन् । यिनीहरुलाई प्रायः सिन्हल बाखाहरुसँगै एकै बथानमा पालिन्छ । बरुवाल भेंडाको ऊनको भुत्लाको रङ्ग प्रायः सेतो (८२%, शरीरको छेउछाउका ऊन नकाटिने ठाउँको अन्य रङ्गसमेत) हुन्छ जसपछाडि क्रमशः खैरो (१०%), कालो-खैरो (५%) र निख्खर कालो (३%) हुन्छ । यिनीहरुको प्रजनन् वयस्क उमेर १.५ वर्षको उमेरमा हुन्छ भने पहिलो वेत २ वर्षको उमेरमा जन्माउँछन् । बेत अन्तर ६ महिनादेखि १२ महिनासम्मको हुन्छ । यिनीहरुलाई समान्यतया वर्षमा २ पटक कत्रने वा ऊन काट्‌ने गरिन्छ, एक वसन्त ऋतुमा अनि अर्को शरदमा । यिनीहरुको औसत ऊन उत्पादन वार्षिक ९०० देखि १२०० ग्राम हुन्छ भने हरेक ऊनको रेसा ४६.३५ परिधिको हुन्छ । यिनीहरुको ऊनलाई राडीपाखी बनाउन र खस्रो गुन्द्रीहरु वा खस्रो खोल बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

भ्याङ्गलुङ्ग भेंडा एक हिमाली भेंडा नश्ल हो। यिनीहरु अत्यन्तै रोगसंग लड्ने क्षमता तथा घुम्ती बसाइँ हुने क्षेत्रमा उपयोगी हुन्छन् । यिनीहरु गलैंचा बनाउन उपयुक्त ऊन उत्पादन गर्ने मुलुककै एकमात्र भेंडा प्रजाति हुन् । यिनीहरुको प्रजनन् वयस्क उमेर १.५ वर्षमा पुग्दछ भने पहिलो बेत २ वर्षको उमेरमा जन्माउँछन् । बेत अन्तर ७ महिनाको हुन्छ । यिनीहरुलाई वर्षको एक पटक ऊन काट्‌ने वा कत्रिने गरिन्छ भने यिनीहरुले वार्षिक ०.८ देखि १.१ केजीसम्मको प्रति रेसा २६.६५५ परिधि भएका ऊन उत्पादन गर्ने गर्दछन् । यिनीहरुको ऊनलाई गलैंचा बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

टेबल : रैथाने भेंडाहरुको उत्पादन चरित्र

मुलुकको दीगो कृषि विकासका लागि रैथाने घरपालुवा पशुहरुको आनुवांशिक स्रति एकदमै महत्वपूर्ण हुन्छ । नेपालका बहुसंख्यक घरपालुवा प्रजातिहरु रैथाने मुलका छन् । नेपालमा ४ भिन्दाभिन्दै नश्लका (लामपुच्छ्रे, कागे, बरुवल र भ्याङ्गलुङ्ग) गरी ८.० लाख भेंडाहरु छन् । यी नश्लहरुले कुल भेंडा जनसंख्याको ९५% भन्दा बढी भाग ओगट्छन् । सन् १९९५/९६ मा नेपालमा ८.७ लाख भेंडाहरु थिए जुन २०१०/११ सम्ममा घटेर ८.० लाख पुग्यो । यहाँको एक विशेष जनजाति समूहले यी भेंडाहरुलाई उच्च पहाड तथा हिमाली क्षेत्रको भूभागहरुमा घुम्ती बसाइँ अन्तर्गत पालन गर्दछन् । पशुपालन गर्ने परम्पराबाट शहरी क्षेत्रको सहज जीवन र अवसरहरुतर्फ भएको परिवर्तन भेंडाको जनसंख्यामा ह्रास आउनुको एक प्रमुख कारण हो । परम्परागत प्रणालीलाई जगेर्ना गर्न प्रोत्साहन दिइने हो भने नयाँ पुस्ताका भेंडापालकहरुलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । रैथाने भेंडाहरुलाई आवश्यक परेको बेलामा सहजै उठाउन सकिने लगानीका रुपमा लिइन्छ । यसबाट प्राप्त हुने उत्पादनहरुले दिने कच्चा पदार्थहरुबाट साना घरेलु उद्योगहरु संचालन गर्न सकिन्छ जहाँ खस्रो ऊनबाट (रैथाने भेंडाका उत्पादन) राडी, पाखी, लुई आदि बनाइन्छ र यसबाट रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ । यी वस्तुहरु स्थानीयस्तरमै बनाइन्छ तथा उपभोग गरिन्छ । गलैंचालाई उपयुक्त हुने ऊन उत्पादन गर्ने एकमात्र प्रकारको भेंडा भ्याङ्गलुङ्ग हो । भ्याङ्गलुङ्ग भेंडाको २०% ऊनलाई न्युजल्यान्डबाट आयातित ऊनसँग पेलेर बनाइने धागोले उच्चस्तरीय गुणस्तरको गलैंचा उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

हिमाली क्षेत्रको विशेष स्थानहरुमा मात्र पाइने (२२०० मिटरमाथि) भ्याङ्गलुङ्ग भेंडाको जनसंख्या घट्दै गएको छ र यिनीहरुलाई कम उचाइका पहाडमा पाल्न तथा अनुकूल गराउन एकदमै मुस्किल हुन्छ । त्यसकारण विदेशी नश्लहरु (मेरिनो, पोलवर्थ, रामबोलेट, बोर्डर लिसिस्टर, रोमानी मार्स) र सबैभन्दा ज्यादा पाइने रैथाने नश्ल (बरुवल र कागे) को विभिन्न अनुवंशको (genotype) घुम्ती बसाइँ हुने अनुकूलता र उत्पादकत्वको बारेमा धेरै अनुसन्धानहरु गरिएका छन् । तर वर्णशंकरितमा हुने अत्याधिक मृत्युदरले कमजोर बथाने प्रवृति देखायो जसले अत्याधिक असामयिक मृत्युतर्फ डोऱ्यायो । बसाइँ सर्ने भेंडाका आनुवंशकीय स्रोतहरु पहाडी क्षेत्रको कृषिका लागि एक महत्वपूर्ण पाटो हो। यी भेंडाहरुले यिनीहरुको वयस्क शारीरिक तौलको ७०% अंश लेकाली चरनबाट बेंसी झर्ने बेलामा जीवनको पहिलो वर्षभित्रै प्राप्त गरिसकेका हुन्छन् । 
भेडाहरमा वैज्ञानिक तवरबाट उत्पादन वृद्धिका साथै रोगहरुका रोकथामका क्षेत्रमा उल्लेखनिय उपलब्धीहरु हुन सकेका छैनन् । भेडाका फुट रट समस्याको महत्वपुर्ण परियोजना, जुन क्षेत्रीय कृषि अनुसन्धान केन्द्र लुम्लेले पश्चिमी पहाडका कास्की, लमजुङ र मनाङमा लागु भएको थियो । जसबाट त्यस क्षेत्रका किसानहरुलाई उक्त परियोजनाबाट निकै नै महत्वपु उपलब्धी हासिल भएको थियो। भेडा मात्रमा हैन अरु पहिचान भईसकेका स्थानीय जनावरहरुमा पनि अनुवंशकीय, आहारा प्रजनन र रोग रोकथाम र जनावरहरु व्यवस्थापन क्षेत्रमा विदेशी जातहरु जस्तो प्रविधिहरुीवकसित गर्न सकिएकोछैन । धैरैजसो अनुसन्धानमा स्थानीय जातहरुको सही पहिचान र न्युन उत्पादकत्व विकसित गर्ने काममा अनुसन्धात्मक कामहरु ऋगाडि बढेको देखिन्छ जुन जातहरु नेपालका हावापानमिा सजिलै सुहांउदा र नेपाली जनमासमा स्थानीय जातका उत्पादनहरु लोकप्रिय छन् । भ्याङलुङ्ग जातका स्थानीय भेडाहरुको घट्दो जनसख्यालाई तिव्रता दिन नेपाल सरकारले चिनको तिब्बतबाट विर्यहरु आयात गर्ने काममा पनि सफलता प्राप्त गर्न सकेको देखिदैन । अहिलेसम्म भएका प्रविधि तथा ज्ञानबाट स्थानयि जातका जनावरहरु जुन क्षमताका कारण नेपाली माटोमा थोरै लगानकिा बावजुत महत्वपूर्ण उत्पादन दिइरहेका छन् । जसको उत्पादकत्व अझ बढाएर हाम्रा रैथाने स्रोतहरुलाई चिनाउन थप अनुसन्धान तथा स्पष्ट नितिहरु विकास गरिनु जरुरी छ । विगत दुई दशकदेखि पशु तथा कुखुरामा मलेकुलरको क्षेत्रमा निकै नै उल्लेखनीय कामहरु भएका छन्, जुन अनुसन्धानका क्षेत्रमा एउटा कोशेढुङ्गा नै सावित भएको छ ।

१ लामपुच्छ्रे भेंडा : लामपुच्छ्रे एउटा लामो पुच्छर रोगसंग लड्न सक्ने क्षमता भएको भेंडाको नस्ल हो र यसलाई विशेषगरी पश्चिम तराईको फिरन्ता मानिसहरुले पालन गर्दछन् । यो प्रायःजसो सेतो रङ्गको र टाउकोमा सेतो देखि खैरो र कालोसम्मको विविध रङ्गमा पाइन्छ । यिनीहरुको ऊन कालो र सेतो रङ्गमा (४५%) पाइएको थियो भने त्यसपश्चात निख्खर सेतो (३०%) र अरु रङ्गको मिश्रण (२५%) पाइएको थियो । यसको औसत शारीरिक तौल ३० केजी  हुन्छ जसमा शारीरिक लम्बाई ६३ सेमी र छातीको गोलाई ७१ सेमी हुन्छ । काँधको उचाइ औसत ६१ सेमी हुन्छ । भेंडीहरुको सिङ नभएका सेतो रङ्गको टाउको हुन्छ भने भेंडाहरुको ३१ सेमी लामो घुमाउरो सिङ हुन्छ । यो नश्लको भेंडाको छोटो कान हुन्छ । यिनीहरु मासुका लागि र भेंडा जुधाईका लागि राम्रो मानिन्छन् । यिनीहरुको जनसंख्या घट्दै छ तसर्थ समयमै यिनीहरुको संरक्षणमा ध्यान पुऱ्याइनु आवश्यक छ । यिनीहरुलाई बाह्य शारीरिक बनोट स्तरमा मात्र चारित्रीकरण गरिएको छ ।

२ कागे भेंडा : कागे भेंडा एउटा छोटो पुच्छर भएको रोगसंग लड्न सक्ने क्षमता भएको भेंडा हो जुन सामान्यतया मध्य पहाडी क्षेत्रका मानिसहरुले पालन गर्ने गर्दछन् । कागे भेंडा रैथाने भेंडाहरुमध्ये सबैभन्दा सानो हुनुका साथै अत्याधिक सन्तान उत्पादन गर्ने (१८% जुम्ल्याहा बेत) नश्ल हो । यसमा भालेको सिङ हँसिया आकारको हुन्छ भने पोथीहरु प्रायःजसो सिङविहिन हुन्छन् । टाउकोमा बाहेक यिनीहरुको शरीरको भुवा वा ऊनको पत्र सेतो हुन्छ । टाउको चाँहि प्रायः खैरो हुन्छ । भेंडाहरु सिङ भएका हुन्छन् भने भेंडीहरु चाँहि सिङबुच्चे हुन्छन् । भेंडीहरुको शारीरिक तौल औसत २२ केजी हुन्छ । भाले भेंडाको तौल भने लगभग ३२ केजी हुन्छ । शरीको लम्बाई ६२ केजी हुन्छ भने छातीको गोलाई ६५ से.मी. हुन्छ । काँधको उचाइ औसत ६० से.मी हुन्छ । यिनीहरुले खस्रो ऊन उत्पादन गर्दछन् जुन राडीपाखी बुन्न उपयुक्त हुन्छ । यिनीहरुको जनसंख्या घट्दैछ तसर्थ यिनीहरुको संरक्षणका लागि ध्यान पुऱ्याइनु जरुरी छ । यिनीहरुलाई बाह्य शारीरिक बनोट र क्रोमोजोमस्तरमा वर्गिकृत गरिएको छ |

३ बरुवाल भेंडा:  बरुवल भेंडाहरु हाम्रो मुलुकको प्रमुख भेंडा नश्ल हुन् र यिनीहरु ऊन उत्पादनमा राम्रा हुन्छन् । यिनीहरु देशको पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित पाइन्छन् । यिनीहरुको ऊन राडीपाखी, स्वेटर, पछ्यौरा (सल) हरु बनाउन उपयुक्त हुन्छ । यिनीहरु सामान्य अवस्थामा छन् यसर्थ संरक्षण गरिनुपर्ने खतरामा छैनन् । यिनीहरुमा चरनका लागि साह्रै नै उपयुक्त बसाइँसराइ भइरहने ठाउका लागि सही हुन्छन् । यिनीहरुलाई वह्य शारीरिक बनोट र क्रोमोजोमस्तरमा चारित्रीकरण गरिएको छ । यी भेंडाहरुलाई धेरैजसो बेंसीबाट लेकतिर सामान ढुवानी गर्न भरिया पशुका रुपमा प्रयोग गरिन्छ । प्रत्येक भेंडाले कम्तिमा ८ केजी भारी बोक्न सक्छ । शरीरको रङ्ग प्रायः सेतो हुन्छ भने टाउकोको रङ्गमा चाँहि सेतोदेखि कालोसम्मको भिन्नता पाइन्छ । वयस्क भेंडाको तौल औसत ३५ केजी हुन्छ । औसत शारीरिक लम्बाई ७० से.मी हुन्छ भने छातीको गोलाई ७६ से.मी. हुन्छ । काँधको उचाइ ६५ से.मी हुन्छ । भेंडीहरु प्रायः सिङबुच्चे हुन्छन् भने भेंडाहरुको चाँहि ५१ से.मी. सम्म लामो घुम्रेको सिङ हुन्छ । यसको कान मात्र ७ से.मी.को छोटो हुन्छ । पुच्छरको लम्बाई लगभग १३ से.मी. हुन्छ ।

४ भ्याङ्गलुङ्ग भेंडा : भ्याङ्गलुङ्ग भेंडाहरु उच्च हिमाली र हिमालपारीको क्षेत्रका समुद्रसतहभन्दा २५०० मिटर माथिको भूभागमा पाइन्छन् । यिनीहरुलाई कृषकहरु स्वयम्ले प्राकृतिक वासस्थानमा हुर्काउँदै आएका छन् । यिनीहरुले गलैंचा बनाउन उपयुक्त हुने ऊन उत्पादन गर्दछन् । यिनीहरुको जनसंख्या घट्‌दै गइरहेको छ र यिनीहरुको संरक्षणका लागि समयमै ध्यान दिइनु जरुरी देखिन्छ । यिनीहरुलाई बाह्य शारीरिक बनोट र क्रोमोजोमस्तरमा चारित्रीकरण गरिएको छ । यिनीहरुको पनि शरीरको रङ्ग प्रायः सेतो हुन्छ भने टाउको चाँहि सेतोदेखि कालो सम्मको विभिन्न रङ्गको हुन्छ । औसत शारीरिक लम्बाई ६५ से.मी. र छातीको गोलाई ७६ से.मी. हुन्छ । काँधको उचाइ ६० से.मी. हुन्छ भने सिङको लम्बाई सोलुखुम्बुदेखि मुस्ताङसम्मको क्षेत्रमा १९ देखि ३५ से.मी. सम्मको तात्विक भिन्नतामा पाइन्छ । औसत कानको लम्बाई ११ से.मी. हुन्छ । पुच्छर लगभग १३ से.मी. लामो हुन्छ ।

नेपालमा पहिचान भएका स्थानीय भेंडाहरुका तीन नश्लहरु (कागे, बरुवल, भ्याङ्गलुङ्ग) को कार्योटाइपको संरचना एउटै भएको पाइयो । क्रोमोजोमको संख्या 2n-५४ थियो जसमा ३ मेटासेन्ट्रिक जोडी र २३ एक्रोसेन्ट्रिक जोडी थिए । X क्रोमोजोम सबैभन्दा ठूलो एक्रोसेन्ट्रिक र Y क्रोमोजोम सबैभन्दा सानो मेटासेन्ट्रिक थियो। लामपुच्छ्र भेंडाको साइटोजिनेटिक अध्ययन गर्न अझै बाँकी छ । 

टेबल  : रैथाने भेंडाहरुको क्रोमोजोमस्तरको चारित्रीकरण

टेबल  : रैथाने भेंडाहरुको शारीरिक भागहरुको नापतौल (परिमाणहरु औसतमा सामान्य घटबढसहित)

नेपालका रैथाने घरपालुवा जनावरहरु एक परिचय  

नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्

राष्ट्रिय पशु विज्ञान अनुसन्धान प्रतिष्ठान 

पशु प्रजनन् महाशाखा खुमलटार, ललितपुर