एभोकाडो खेति प्रविधि

वैज्ञानिक नाम: Persea americana miller  
परीवार :  lauraceae

नेपालमा एभोकाडो फललाई "घ्यूफल" भनेर चिनिन्छ । प्राय जसो धनिमानि मानिसले बढि खाने र रुचाउने यो फल धेरै पटक खादै गए पछि मनपर्दो हुनेगर्दछ । यसमा राम्रो बासना र बढि रेसादार फल बस्तु पाइन्छ । खाद्य तत्वको हिसाबले एभोकाडो ज्यादै पोषण युत्त मानिन्छ । यसमा १.७५ प्रेटिन २६.४५ चिल्लो पदार्थ र ५५ कार्वोहाइड्रेड पाइन्छ । यस फलमा चिनी कम हुने र बढी शक्ति पाइने भएकोले मधुमेयका रोगीहरुको लागि शक्तिदायक फल मानिन्छ ।

उत्पति

यसको उत्पति मध्य अमेरीकाबाट भएको हो । बढि फल उत्पादन गर्ने देशको रुपमा हवाइ पिलिपिन्स, क्युवा, इजरायल श्रीलंका र भारतलाई चिनिन्छ । इजरायलबाट सन १९७९ मा एभोकाडोका विरुवाहरु ल्याई नेपालमा खेती गर्न सुरु गरिएको थियो । केही एभोकाडोको माउबोटहरु, उष्ण प्रदेशिय बागवानी फर्म सलाही, केन्द्रीय वागवानी केन्द्र कीर्तिपुर र उपोष्ण वागवानी केन्द्र त्रिसूलीमा माउ वगैचा ब्लक स्थानमा गरी एभोकाडो उत्पादन गरिएको छ ।

१०० ग्राम खाने घ्यूफलमा पाइने रासायनिक वस्तुको मात्रा:

पाकेको एभोकाडोको ताजा फलको गुदी खानामा प्रयोग गरिन्छ र साथै भित्री गुदीलाई (ध्पु) पाउरोटी, आइस क्रीम र मिल्क स्न्याकको रुपमा समेत प्रयोग गरिन्छ । 

यो समहुका फलहरु २५० ग्रामभन्दा साना हुन्छन् र फुल फुलेको ६–८ महिनामा फलहरु पाक्दछन् । बोक्रा चिल्ला तथा पातला हुन्छन् र फलमा तेलको मात्रा ३०% सम्म हुन्छ । यस खालको जातहरु बोटमा पातलो र नरम वोक्रा भएका साना फलहरु (२५० ग्राम) लाग्दछन् । फलको केन्द्र भागमा बीउ ठूलो खूकूलोसंग रहेको हुन्छ । यसमा तेल वा चिल्लो बस्तुको मात्रा ३० प्रतिशतसम्म पाइन्छ । यस खालका जातहरुमा बढी चिसो तापक्रम सहने गुण विद्यमान पाइन्छ।

फलहरु लामो भेट्नामा फल्ने र करिब ६०० ग्रामसम्म तौल भएका हुन्छन् । फुल फुलेको ९–१२ महिनामा फलहरु पाक्दछन । फलको बोक्रा बाक्लो हुन्छ र बीउ सानो तर भित्रको खाने भागसँग टाँसिएका हुन्छन । यस फलमा तेलको मात्रा ८–१५% सम्म हुन्छ । मध्य अमेरीकाबाट निकालीएका जातहरु यसमा पर्दछन् । यस खालका जातहरुको फलको भेट्नो लामो फल ठूलो साइजको (६०० ग्रााम) बोक्रा बाक्लो र बीउ केन्द्रीय भागमा खादिएर रहेको हून्छ । वोटमा फलफूल लागेको ८ देखी १२ महिनामा पाक्दछ । फलमा ८–१५५, चिल्लो वस्तु पाइन्छ ।

लामो भेट्नामा मध्यम आकारका फलहरु लाग्दछन् । फल पाक्न फुल फुलेको ९ महिनासम्म लाग्दछ र यसको फलमा कम चिल्लोपना (३–१०%) पाइन्छ ।अरु जातहरुको तुलनामा यस समुहका जातहरुले चिसो सहन सक्दैनन् । केन्द्रीय अमेरीकाका तल्ला भेकहरुमा रैथाने भई फैलिएका जातहरु यस वर्गमा पर्दछन् । यस खालका जातहरुको फलमा भेट्नो लामो भएको मध्य साइजको फलमा नरम खालको बोक्रा हुन्छन जसमा ठूला विउहरु खुकूलोसंग प्रत्येक फलमा खादिएर रहेको हुन्छन् । यस खालका जातहरुले चिसो सहन सकदैनन् । गर्मि उष्ण क्षेत्रमा यो जातको सफलता पुर्वक खेती गर्न सकिन्छ । वोटमा फलफूल लागेको, ९ महिना पछि पाक्दछ ।

(१) हयास

• यो म्याकसीकन टाइप-ए ग्रुपको जात हो ।
• विभिन्न जातहरु मध्ये बढि खेती भएको जातको रुपमा यो जात चिनिएको छ ।
• मझौला खालको साइज भएको, वैजनी रंगको फलको गुदी भएको, हरियो फल
• पाकेपछि कालो रंगमा परिणत हुने गर्दछ ।
• यसका बोट ठूलो हुने र तुसारोबाट बढि संवेदनसिल छ । यसको फल बढि वासनादार र चिल्लो बस्तु भएको हुन्छ ।

(२) ग्रीन

• ग्वाटेमेलन प्रजाती अन्तरगतका जातहरु मध्ये सफलता पूर्वक खेती गर्न सकिने मूख्य जात हो ।
• यस जातमा फलने फल लाम्चो (oval shape) आकारको हरीयो वा हल्का पहेलो रंगको हुन्छन् ।
• प्रति फलको तौल सरदर २५०—४०० ग्रामको हुन्छ ।
• छाला खस्रो केही फलमा बीउ ठूलो गोलो केन्द्रमा कस्सिएर टासिएको हुन्छ ।

(३) फुर्टे

• मेक्सीकन र ग्वाटेमालन प्रजातिबाट निकालीएको हाइब्रिड जात हो ।
• फल, लाम्चो (pyriform) २२५ देखी ४५० ग्राम साइजको हुन्छन् । बढि चिसो
• सहने जातको रुपमा यो जात चिनिन्छ ।
• उष्ण भन्दा उपोष्ण क्षेत्रमा राम्रो फल्ने जात हो ।
• फलमा १८—२६५ सम चिल्लो पदार्थ पाइन्छ ।

 (४) युतीया

• यो जातमा फल ज्यादै सानो लाग्छ । फल राम्रो बासनादार हुन्छ ।
• फल फलाई राम्रो हुन्छ तर एक बर्ष बिराएर फल्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।

(५) रिड

• यो जात ग्बाटेमालन प्रजातिमा पर्दछ । बोट मध्य हिसाबको झाडीदार देखिन्छन् ।
• फल ठूलो, गोलो, आकारका हरियो छाला भएको उच्च गुणस्तरको हुन्छ ।
• राम्रो र लगातार उत्पादन दिने जातको (prolific cropping cultivar) रुपमा यो जात चिनिएको छ ।

(६) इथिन्जर

• फल लाम्चो मध्य साइजको हुन्छन् ।
• फल्को बाहिरी छाला खस्रो, चमकिलो हरियो रंगको हुन्छ । फल भित्र बिउ ठुलो र खुकुलो गरी केन्द्रमा रहेको हुन्छ अन्य जातहरु भन्दा चाडो पाक्छ, धेरै र राम्रो उत्पादन दिन्छ । यो मेक्सीकन प्रजातीको टाइप बि समुहमा पर्छ ।

(७) पर्पल

• यो पश्चिम भारतियन प्रजाती अन्तरगत पर्ने जात हो ।
• फल नास्पति आकारको २५० ग्राम साइजका नरम चम्कीलो हुन्छ ।
• फलमा बीउ खुकुलो संग केन्द्रमा रहेको हुन्छ र २ से.मी लामो पहेलो रंगको गुदी विउ वाहिर टासिएर रहको हुन्छ ।

९. उर्टज

• यसलाई उर्टज सानो काडो भनिन्छ ।
• बोटको उचाई कम, स्वादमा मिठो हुन्छ ।
• फल भाद्र — असोजमा पाक्दछ ।
• यो ‘ए ग्रुप’ वा ‘वि ग्रुप’मा पर्दछ ।

• एभोकाडोले उष्ण र उपोष्णको मध्य चिसो हावापानी मन पराउछ ।
• तुसारो र बढी चिसो हावापानीले यो फललाई नराम्रो प्रभाव पर्छ ।
• ज्यादै बढि चिसो र पानी जम्ने तापक्रममा यो फलको उत्पादन लिन सकिदैन ।
• एभोकाडो जातहरु अनुसार ६०० मि देखी १३०० मि सम्मको उचाइमा सफलता पूर्वक खेती गर्न सकिन्छ । पश्चिम भारतिय जातहरु उष्ण क्षेत्रमा उपयूत्त हुने तर मेक्सीकन र ग्वाटेमालन प्रजातिहरु उपोष्ण क्षेत्रमा राम्रो उत्पादन दिन्छन् ।
• वर्षिक सरदर बर्षा ६६ – १४६ सेमी उपयूक्त हुन्छ, सूख्खा सहन सक्दैन ।
• यसको खेती १४ देखी २८ डि.से तापक्रम उपयुक्त हुन्छ ।
• माटोको पि एच को मान ४—७ सम्म भएको मलिलो गहिरो पानी नजम्ने निकाश भएको माटो व्यवशायीक खेतीको लागी उपयूक्त मानिन्छ ।

• बोटविरुवा सामान्तया जात अनुसार ८—१० मिटर फरकमा रोप्न खाडल १ घन मिटर साइजको १ महिना अगाडी तयार गरिन्छ ।
• तयार भएको खाडलमा प्रति खाडल २०—२५ केजी कम्पोष्ट मल र टप स्वाइल ४:१ अनुपातमा मिसाई मिश्रण बनाएर बैशाखमा जमिनको सतहबाट १ फिट माथि हुने गरी पुरीन्छ र खाडलको केन्द्रमा पर्ने गरी कालो बास गाडेर चिन्ह लगाइन्छ ।
• वर्षायाम लागेपछि जेठ/असाढ महिनामा खाडलको केन्द्र वा बास गाडेको स्थान पर्ने गरी बिरुवा रोप्नु पर्छ।

• एभोकाडोको लागि बढि मल चाहिन्छ ।
• हरेक वर्ष २० देखी २५ के जी पाकेको कम्पोष्ण मल र १:१:१ अनुपातमा साना बिरुवाहरुको लागी र १० वर्ष भन्दा माथिका बोटविरुवाहरुको २:१:२ अनुपातमा हुने गरी नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटास युक्त मलको प्रयोग गर्नुपर्दछ ।
• माटोमा पि एच को मान ७ भन्दा बढि भएमा आइरन तत्वको कमी देखीने भएकोले आइरन चिलेट ३५ ग्राम प्रति बोटका दरले प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ ।

• एभोकाडोलाई आवश्यकता अनुसार हिउदमा २१ दिनको अन्तरमा ग्रिष्ममा १०—१५ दिनको अन्तरमा गोलो चक्का बनाई सिचाई दिनुपर्दछ ।
• पाइपबाट बेसिनमा सोझै भिजाउने तरीका राम्रो मान्दिैन । यसले बोटको जरा कुहाउछ ।

• छोटो जरा हुने वाली र सामान्यतया कोशे तरकारी बालीहरुलाई अन्तरवालीको रुपमा प्रयोग गरीन्छ ।
• सतहका जराहरु काटिने वा खलबल हुने गरी खनजोत गर्नुहुदैन ।
• बोटको वरीपरी एक मिटर व्यास वरपरको भागमा हल्कासंग  ́झारपातहरु हटाई माटो खुकुलो बनाउनुपर्ने वा छापो प्रयोग गर्नुपर्दछ ।

• एभोकाडो फलमा फलका काटँछाटँ मात्र गरीन्छ ।
• माथि हाँगा जाने खालका जातहरुमा बोटको मुख्य हाँगालाई काटेर साइड हागाँहरु बढ्न दिनुपर्छ ।
• हागाँहरु फलने तर बोट अग्लो नहुने जातहरुमा हाँगाहरु पातलो र छोटो हुने गरी काटँछाटँ गर्नुपर्छ।
• सामान्यतया फलको बोटमा भाचिएका, एक आपशमा जोडिएका, रोग कीराले खाएका हाँगाहरुलाई हरेक समयमा काटँछाटँ गरी हटाउनु पर्छ ।

• बीउ नै नेपालमा प्रसारणको मुख्य तरीका हो ।
• बीउमा उमार शति धेरै कम (२—३ हप्ता ) हुन्छ । बीउलाई सुख्खा पिट वा ५⁰ से भण्डारण गरी राख्न सकिन्छ ।
• बीउको बाहिरी बोक्रा हटाइ रोपेमा उमार शति बढ्दछ । पलाष्टिकको थैलामा २ से मि गहिराईमा एउटा बीउ राखेर उमारिन्छ । रोपेको १ बषै पछि मुख्य खेतमा सार्न सकिन्छ ।

एभोकाडो फलफूल बालीमा फूल फूल्ने र फल लाग्ने प्रकुया

यो फलको बोटमा फूलको बनावटको हिसाब उम्य लिङ्गी पाईन्छ तर कामको आधारमा एकलिङ्गीय फूल मानिन्छ । बोटमा भाले फूलहरु र पोथी फूलहरु फरकै समयमा निस्कने प्रकृयालाई डाइचेगेमस भनिन्छ । यो फल फूल्ने स्वभावबाट स्वसेचन हुन सक्दैन । पर परागसेचन मौरी, भमरा आदिबाट भई बीउ र बन्ने कृया सुरुवात हुन्छ । जात अनुसार एभोकाडोको फूल फूल्ने स्वभाव फरक हुने भएकोले बगैचा स्थापना गर्दा एकै जात वा समुहको एभोकाडो प्रयोग गरेर बगैचाको स्थापना गर्नुहुदैन र फरक जातहरु मिसाएर बगैचा बनाउनु पर्दछ ।

बिचित्र हिसाबले फूल फूल्ने र बन्द हुने अनुसार एभोकाडोको जातहरुलाई २ ग्रुप वा समुहमा वाडिएको छ । (१) ‘ए’ ग्रुप (२) ‘वि’ ग्रुप । यो हिसाबले भाले र पोथी फूल लाग्ने प्रकृया, सधै भरी यसरी नै रहन्छ भन्ने छैन । यसलाई एभोकाडो प्रजातिका जातहरु, तापक्रम, बादल, फल फूल्ने स्वभावले प्रभाव पार्छ र परीवर्तन ल्याउछ । सामान्यतया मेक्सीकन जातहरु चाडो फल्दछन् ।

ए ग्रुप र बी ग्रुप पर्ने जातहरु र फल फल्ने स्वभाव निम्नानुसार देखिन्छ ।

ए —ग्रुपको पुर्ण फूल निस्कने चक्रको समयमाथि: ३६ घण्टा; बी —ग्रुप जातहरुको फूल रहने समय अवधि: २४ घण्टा

• सरदर उपयुक्त तापक्रम (राती र दिउसोमा बढिमा ) —७० डिग्राी (२१ से)
• तापक्रम घटेमा दिनमा फूल्ने प्रकृया ढिलो अनियमित बन्दछ ।
• तापक्रम ६० डिग्री (१६ सं) भन्दा कम भएमा फल नलाग्ने हुन सक्दछ ।
• क्यालिकोर्नियामा ए—गु्रप र वि— ग्रुपका जातहरुको प्रयोग हालै गरिएको परिक्षण अनुसार हयास एभोकाडोमा फलको रेटिंब राम्रो भई ४० देखी १५० प्रतिशत फलको एत्पादनमा वृद्धि भएको पाइएको छ । (एभोकाडो डाइचोगेमस फल फल्ने प्रक्रिया)
• ‘ए’ ग्रुप जातमा सुरुको दिनमा विहानमा फल्दछन् र ८ दिउसो फल्ने बन्द हुन्छ । अर्को दिनको दिउसोमा मात्रै फल फल्दछ । त्यसैगरी ग्रुप वि मा जातहरुमा पहिलो दिनको दिउसो फल्दछन र अर्को दिनको विहान मात्रै दोस्रो चोटी फल्दछ ।
• यो फूल फल्ने प्रकृया बमोजिम ए — गर्भाशय लाई बी — परागकण फलले हरेक विहान परागसेचन गराउछ भने दिउसोको समयमा बी (गर्भशाय ) ले ए— परागकण लिन, तयारी हुन पुग्दछ । र परागसंचेन एवं गर्भादान राम्रो भई फल फल्ने प्रकुया राम्रो बन्दछ । अन्यथा गर्भाशय सुकने हुन्छ । परागसेचन प्रकृया प्रभावकारी बन्दैन ।
• पराग सेचन गर्ने मौरीहरु मूख्य एजेण्ट भएकोले बगैचामा मौरीको धार राख्दा राम्रो मानिन्छ ।
• एभोकाडोको बगैचामा जात अनुसार फल फल्ने स्वभाव बमोजिम ‘ए’ समुह र ‘बी’ समुहको जातको अनुपात १:१ वा २:१ हुने गरी जातहरु मिसायर लगाउनु पर्छ । यो जातहरु मिसाएर लगाउनु पर्छ।

• एभोकाडो बोटमै नपाकने (climacteric fruit) फल भएकोले, बोटमा फल परिपक्क भएपछि टिपेर कृत्रिम रुपमा पकाइन्छ ।
• भेट्नो राती बैजनी (reddish purple) र हरियो फल हुने जातमा गाढा हरियोबाट हल्का हरीयो (light green) भएमा वा हल्का बिया टासिएर रहने जातहरुमा औंलाले फलमा हिर्काउदा hollow sound आएमा फल परिपक्क भएको मानिन्छ ।
• प्रिपक्क भएकाहरुलाई एक–एक गरी टिपेर  झोलामा राखेर संकलन गरिन्छ ।
• ५—६ बर्षबाट फल फल्न सुरु हुन्छ ।
• एभोकाडोको जात अनुसार १०० देखी ५०० वटा फलहरु प्रति बोटमा फल्दछ ।

• टिपिसकेको फल आकार र जात अनुसार ग्रेडिंग गरेर बासको डोका वा प्लाष्टीकको क्रेटमा पराल वा कागजले प्याकिंग गरेर ओसार पसार गरीन्छ ।
• यो फल बोटमै नपाक्ने भएकोले, टीपी सकेपछि उपयुक्त तापक्रम भएको स्थानमा राखी पकाउनु पर्दछ ।
• सामान्यतया राम्रोसंग परिपक्क भएको फललाई २० डिग्री से मा ६ देखी १२ दिन सम्म राख्दा पाक्दछ ।
• कोल्ड स्टोरेजमा ४.४ डिग्री से. मा चिसो सहने जातहरुलाई भण्डारण राख्न सकिन्छ भने चिसो नसहने जातहरु १० देखी १३ डिग्री से. तापक्रममा भण्डारण गरी राख्न सकिन्छ ।

महेश्वर लामिछाने

बरिष्ठ फलफूल विकास अधिकृत

उष्ण प्रदेशीय फलफूल खेति प्रविधि पुस्तिका - एभोकाड़ो खेती प्रबिधि

फलफूल विकास निर्देशनालय

कीर्तिपुर, काठमाडौं