‘हे’ बनाउने बिधिको विवरण

परिचय

‘‘हे’’ बनाउने प्रविधि

‘‘हे’’ भन्नाले घाँसलाई काटी सुकाई पशुलाई खान योग्य बनाउने बुझिन्छ । ‘‘पोषणयुक्त घाँस जसमा विभिन्न मिश्रणहरु जस्तै घाँस, दालबालीका लहरा, पात तथा फल र विभिन्न जडीबुटीका पात सहितका बोटहरु जुन पशुको चारा तथा आहाराको रुपमा उपयोगका लागि कटाई, सुकाई र भण्डारण गरी घाँसको कमी हुने समयमा दुध दिने पशु तथा अन्य पशुलाई खुवाउन सकिन्छ ।’’ ‘‘हे’’ अति नै मुल्यवान र पोषणयुक्त खाद्य पदार्थ हो । यो पशुको खाद्य श्रोतको रुपमा प्रयोग गर्न उपयोगी हुन्छ र आवश्यक पर्ने पोषकतत्वको परिपुर्ति गर्न सकिन्छ । प्रोटिन, फाइबर, खनिज तत्व (क्याल्सियम, पोटासियम, सल्फर, म्याग्निज, आइरन आदि) र भिटामिनहरुको उचित मात्रा उपलब्ध गराउन सकिन्छ ।

व्यवस्थापन

मौसम

‘‘हे’’ बनाउन सुख्खा मौसम उपयुक्त मानिन्छ । वायुमण्डलीय हावामा पानीका प्रतिशत अर्थात सापेक्षिक आद्रताको मात्रा ७०% भन्दा बढी भएमा राम्रो बन्न सक्दैन । सापेक्षिक आद्रताको मात्रा बढी भएमा ढुसी वृद्धि भई ‘‘हे’’ सेवन गर्नाले पशु बिरामी हुने सम्भावना रहन सक्छ । लामो दिन र छोटो रात भएको महिनामा ‘‘हे’’ बनाउनु राम्रो हुन्छ जसले घाँस भएको पानीको मात्रालाई घटाई पोषकतत्व क्षति हुनबाट बचाउन मद्दत गर्दछ । वर्षातको समयमा घाँसको परिमाण प्रशस्त हुने भएकोले गर्मी सिजनको अन्त्य तिर ‘‘हे’’ बनाउँदा राम्रो हुन्छ ।

घाँसको छनौट

घाँसको छनौट गर्दा भरसक सबै खाद्यतत्व समावेश हुने गरी छनौट गर्नु पर्दछ । प्रोटिन, फाइबर, मिनरल्स र भिटामिनको समिश्रण हुने गरी छनौट गरेमा सन्तुलित आहारको व्यवस्थापन हुन्छ ।

<ol>
<li>प्रोटिनको श्रोत (दुई दलीय घाँसहरु): बोडी र सिमी, लसुन, सेतो र रातो क्लोबर, इपिल इपिल, बर्सिम, बदाम आदि ।</li>
<li>कार्बोहाइड्रेड वा फाइबर: बरमुडा, दुबो, मुलाटो, मोलासेस, नेपियर, दक्सु (पहाडी क्षेत्रमा पाइने खरबारीको घाँस), जै, अर्चार्ड घाँस, राइ घाँस, बाजरा, बन्सो र अन्य खेत–बारी, खरबारीमा पाइने एक दलीय घाँसहरु ।</li>
</ol>

घाँसको काट्ने अवस्था

‘‘हे’’ बनाउने घाँस धेरै कलिलो र छिप्पिएको हुनुहुँदैन । करिब १०–५०% फुल फुली सकेको अवस्थालाई राम्रो मानिन्छ । यस्तो अवस्थामा कार्बोहाइड्रेट र प्रोटिनको मात्रा अधिक र फाइबरमा टेन्डरनेस पनि राम्रो हुन्छ ।

हरियो घाँस सुकाउने तरिका

सुख्खा घाँसमा जति धेरै हरियोपनको मात्रा बढ्यो त्यति राम्रो पोषकतत्वको उपलब्धता रहन्छ । हरियो घाँसलाई पंक्ति वा लाइनमा राखी भरसक ओझेलमा सुकाउन पर्दछ । सुर्यको किरणबाट भिटामिन सी, क्यारोटिन र क्लोरोफिल उडेर गई घाँसको रंग खैरो हुन्छ । त्यसैले ओझेलमा सुकाउनु पर्दछ । हरियो घाँसमा सामान्यता ७०–९०% पानीको मात्रा हुन्छ । हावाको बहाव धेरै र सुख्खा ठाउँमा सुकाई २०% मुनिको चिस्यानमा राख्न जरुरी हुन्छ । लामो दिन, छोटो रात, न्युन सापेक्षित आद्रता हे बनाउन उपयुक्त र छहारीमा सुकाउँदा पात नटुक्रने हुन्छ ।

भण्डारण

भण्डारण मौसम, उपलब्धता, ठाउँ, ‘‘हे’’ को किसिम आदिमा निर्भर रहन्छ । वर्षातको समयमा हावामा पानीको मात्रा बढी हुन गई भण्डारण गरिएको वस्तु बिग्रन सक्छ । त्यसबेला विशेष सतर्कता अपनाउनु पर्दछ । के–कस्तो ठाउँमा भण्डारण गर्ने भन्ने कुरा मौसममा भर पर्दछ ।

घरभित्र खुल्ला भण्डारण
घाँसलाई दबाएर आयताकार बनाई गरिने भण्डारण
गोलो आकारको मुट्ठा वा गठरी बनाएर गरिने भण्डारण

यी माथिका जुन विधिबाट भण्डारण गरेपनि विशेष रुपमा हावाको प्रवाह, राख्ने ठाँउको सुख्खापन, वायुमण्डलमा हुने सापेक्षित आद्रता आदि कुरालाई ध्यान दिनु पर्दछ । घरभित्र भण्डारण गर्दा उचित रुपमा हावाको आवत जावत हुने व्यवस्था गर्नु पर्दछ र भुइँ सुख्खा हुनु पर्दछ । नेपालमा दबाउने विधि सम्भव छैन किनकी यो विधिलाई विशेष प्रकारको यन्त्रको आवश्यक पर्दछ । गोलो आकारको मुट्ठा वा गठरी बनाएर राख्न सकिनुका साथै न्युन लागत र प्रभावकारी हुन्छ ।
भण्डारण गर्दा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष घाँसमा हुने पानीको मात्रा हो जुन १०–२०% मात्र हो । बढी पानीकोे मात्रा भएमा हे सड्ने र पशुले रुचिसँग नखाने हुन्छ । ‘‘हे’’ बनाएका मुट्ठाहरु कसिला नभएमा हावामा भएको पानी मुट्ठाभित्र पसि खराब गर्न सक्छ । त्यसैले घाँस मुट्ठाहरु कसिला बनाएर राख्नु पर्दछ ।