कमन भेचको विवरण

कमन भेच (Vicia sativa L)
जात : कुटिल कोसा १ 

कुटिल कोसा–१ भेच घाँस हिउँद महिनामा लगाइने उन्नत जातको एक वर्षीय कोसे घाँस हो । यसलाई एकल रूपमा वा जैसँग मिश्रित खेती गरेर लगाउन सकिन्छ । गहुँ हुने जुन सुकै क्षेत्र वा जग्गामा पनि भेचको खेती गर्न सकिन्छ । नेपालका तराई तथा मध्य–पहाडी सबै जिल्लाहरूमा यसको खेती सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ । यसलाई प्राय जैसँग मिसाएर खेती गरिन्छ । भेचलाई हरियो मलको रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

जातीय गुणहरू
कुटिल कोसा–१ भेच एकवर्षीय लहरे कोसेबाली हो । यसको बिरुवा (लहरा) २ मिटरसम्म लामो हुन्छ । पातहरू एक लामो डाँठमा दुईतिरबाट निस्केका हुन्छन् । एक डाँठमा ३–८ जोडीसम्म पातहरू हुन्छन् । यसका फूलहरू वैजनी रङका हुन्छन्र गुच्छामा फुल्छन्। यसको बिउका कोसा लामा हुन्छन्र एउटा कोसामा कालो खेरौ रङका ४–१२ वटासम्म दाना हुन्छन् । बिउ ठुलो आकारका हुन्छन्र एक के.जी. बिउमा १६,०००– २०,००० बिउका दाना हुन्छन्। 

कुटिल कोसा–१ भेचलाई तराई तथा मध्यपहाडी क्षेत्रहरूमा सफलतापूर्वक लगाउन सकिन्छ । यसका लागि दोमट माटो बढी उपयुक्त हुन्छ ।

कुटिल कोसा—१ भेचको खेती गर्दा सर्वप्रथम ३–४ पटक खनजोत गरी झारपात उखेलेर डल्लाहरू सम्याई माटो बुर्बुराउँदो बनाउनुपर्छ । माटामा प्रशस्त चिस्यान हुनुपर्छ । भेचको उन्नत तरिकाले खेती गर्दा गोबर/कम्पोस्ट मलको साथै रासायनिक मलको पनि प्रयोग गर्न सकेमा बढी उब्जा लिन सकिन्छ । गोबरको मल प्रतिहेक्टर ५–६ टन र रासायनिक मल २५ के.जी. नाइट्रोजन, ६० के.जी. फस्फोरस र ३० के.जी. पोटास खेत तयारी गर्दा माटोमा एकनाससँग मिसाउनुपर्छ । यसलाई पहिलो पटक जग्गामा छर्नुपर्दा जैविक मलको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

बिउ छर्ने उपयुक्त समय आश्विन, कार्तिक महिना हो ।

प्रति हेक्टर ३०–४० के.जी. बिउ आवश्यक हुन्छ । कुटिल कोसा—१ भेचको बिउ राम्ररी खनजोत गरिएको जग्गामा एकसमान रूपमा बिउ छरुवा विधिले छरिन्छ । यदि बिउ लाइन लाइनमा छर्ने हो भने एक लाइनदेखि अर्को लाइनको दुरी ३५–४० से.मी. राख्नुपर्छ ।

माटोमा चिस्यानको अवस्था हेरी बिउ छरेको एक एक महिनाको अन्तरालमा सिँचाइ दिन सकेमा बढी उब्जा लिन सकिन्छ ।

बिउ छरेको ५०–६० दिनमा पहिलो पटक हरियो घाँस काट्न लायक हुन्छ । बिरुवा हुर्किएर घुँडा– घुँडासम्मको भएपछि खेतको एक कुनाबाट घाँस काट्न सुरु गर्नुपर्छ । आवश्यकताअनुसार दैनिक रूपमा घाँस काटेर गाईबस्तुलाई खुवाउनुपर्छ । उन्नत तरिकाबाट यसको खेती गरेमा एक हेक्टरबाट ३५–४० टन हरियो घाँसको उब्जा प्राप्त गर्न सकिन्छ । पहिलो पटक घाँस काटिसकेपछि सिँचाइ गरेर एक भाग युरियाको टप ड्रेसिङ गरेमा बिरुवा हलक्क बढी २५–३० दिनमा फेरि पलाएर दोस्रो पटक घाँस काट्न लायक हुन्छन् । यसरी कुटिल कोसा १ भेचबाट २–३ पटकसम्म हरियो घाँसको उब्जा लिन सकिन्छ । बिउ उत्पादन लिनका लागि भेचको खेती छुट्टै गर्नुपर्छ । बिउका लागि भेचको खेती गर्दा एक पटक मात्र हरियो घाँसको उत्पादन लिनुपर्छ ।